Tọa đàm khoa học: Xu hướng quản trị địa phương và phân cấp, phân quyền tại khu vực Châu Á

Tham dự Tòa đàm, về phía Tổ chức Hành chính miền Đông Thế giới EROPA có: GS.TS. Alex Brillantes Jr., Tổng thư ký EROPA; bà Kartherine Ederm, chuyên viên hành chính cao cấp EROPA; bà Ainna Shariz Comia, Nghiên cứu viên cao cấp và Quản lý Văn phòng EROPA. Về phía Học viện có đại diện lãnh đạo các đơn vị thuộc, trực thuộc Học viện cùng động đảo các thầy cô giáo, viên chức, nhà khoa học của Học viện đã đến tham dự Tọa đàm.

Phát biểu khai mạc Tọa đàm, PGS.TS. Nguyễn Bá Chiến - Giám đốc Học viện Hành chính và Quản trị công nhấn mạnh tầm nhìn chiến lược về quản trị quốc gia hiện đại thông qua lăng kính phân cấp, phân quyền. Giám đốc Học viện khẳng định, đây không thuần túy là việc sắp xếp bộ máy hành chính mà cốt lõi là sự phân bổ lại quyền lực, nguồn lực và trách nhiệm để đáp ứng yêu cầu về hiệu lực, hiệu quả và tính thích ứng cao của bộ máy nhà nước. Theo PGS.TS. Nguyễn Bá Chiến, chính quyền địa phương đang có sự chuyển dịch mạnh mẽ từ vai trò "thực thi" thụ động sang vai trò "kiến tạo phát triển", đòi hỏi một tư duy quản trị mở, linh hoạt và đa trung tâm hơn. 

Trong đó, Giám đốc Học viện đã nêu rõ ba trụ cột then chốt: thứ nhất, địa phương cần chủ động kiến tạo không gian phát triển thay vì chỉ chờ đợi mệnh lệnh; thứ hai, phân cấp phải đi đôi với năng lực tự chủ, đặc biệt là quản trị tài chính công hiện đại để huy động nguồn lực xã hội và thứ ba là xác lập cơ chế trách nhiệm giải trình minh bạch - coi đây là thước đo thực chất nhất của năng lực và đạo đức công vụ. Ông bày tỏ sự kỳ vọng rằng những kinh nghiệm quốc tế từ GS.TS. Alex Brillantes Jr. sẽ được đội ngũ giảng viên Học viện nghiên cứu sâu sắc và chuyển hóa trực tiếp vào các chương trình đào tạo, giúp học viên vận dụng hiệu quả vào thực tiễn lãnh đạo, quản trị tại địa phương.

Trong buổi Tọa đàm, GS. TS. Alex Brillantes, Jr. – Tổng Thư ký Tổ chức Hành chính miền Đông thế giới (EROPA), đã có bài trình bày quan trọng về chủ đề: "Quản trị địa phương và phân cấp, phân quyền tại khu vực Châu Á: Xu hướng, thách thức và yêu cầu nâng cao năng lực". Bài tham luận đã mang đến cái nhìn toàn diện về bối cảnh quản trị công tại khu vực và những gợi mở thực tiễn cho Việt Nam.

Theo GS.TS. Alex Brillantes Jr., thế giới đang tiến tới "Xã hội 5.0" và phải đối mặt với các thách thức trong bối cảnh "đa khủng hoảng" (polycrisis) - từ biến đổi khí hậu đến những bất ổn địa chính trị - mô hình quản trị cần chuyển đổi từ tập quyền truyền thống sang quản trị "đa trung tâm" (multi-nodal) để đảm bảo tính linh hoạt và khả năng thích ứng cao. Giáo sư đã phân tích sự đa dạng trong mô hình phân quyền tại các nhóm quốc gia: Các quốc gia như Indonesia và Philippines đã thực hiện những bước tiến đột phá, chuyển giao quyền lực mạnh mẽ sau các biến động thể chế; Việt Nam và Trung Quốc được đánh giá là những điển hình thành công trong việc thực hiện phân cấp hành chính và tài chính một cách bài bản, tịnh tiến và phù hợp với hệ thống chính trị tập trung; Nhật Bản và Hàn Quốc nổi bật với sự phối hợp chặt chẽ giữa trung ương và địa phương, đặc biệt là năng lực thực thi thể chế rất cao.

Dù đạt được nhiều thành tựu, tiến trình phân quyền tại Châu Á vẫn đối mặt với những rủi ro như: sự chênh lệch và hạn chế về nguồn lực tài chính; năng lực quản lý địa phương còn yếu; vấn đề phối hợp trung ương - địa phương; rủi ro về thể chế và chính trị; trách nhiệm giải trình còn yếu. GS.TS. Alex Brillantes Jr. nhấn mạnh: "Phân quyền không tự động dẫn đến dân chủ hóa hay hiệu quả quản trị; kết quả phụ thuộc hoàn toàn vào sức mạnh thể chế và năng lực thực thi của đội ngũ công chức”. Dựa trên những nghiên cứu thực tiễn, Tổng Thư ký EROPA đề xuất một số định hướng cho Việt Nam trong giai đoạn tới: (1) Hoàn thiện phân quyền tài chính: Cần đảm bảo nguồn thu ổn định và cơ chế phân bổ ngân sách minh bạch, giúp địa phương chủ động trong phát triển kinh tế - xã hội; (2) Đầu tư cho nguồn nhân lực: Chú trọng đào tạo và xây dựng đội ngũ công chức chuyên nghiệp, đặc biệt là cấp tỉnh và xã, để đáp ứng yêu cầu quản lý trong bối cảnh mới; (3) Cân bằng giữa kiểm soát và linh hoạt: Học hỏi kinh nghiệm từ các nước Đông Bắc Á để vừa duy trì sự thống nhất của quốc gia, vừa khuyến khích các tỉnh đổi mới sáng tạo và cạnh tranh phát triển vùng.

Buổi Tọa đàm đã diễn ra trong không khí sôi nổi với nhiều vấn đề thực tiễn "nóng" được các đại biểu đặt ra. Các câu hỏi tập trung xoay quanh việc tìm kiếm cơ chế hợp tác liên địa phương trong bối cảnh phân cấp; xây dựng bộ chỉ số đo lường năng lực làm căn cứ phân bổ tài chính; và đặc biệt là giải pháp chuyển đổi từ quản lý ngân sách truyền thống sang quản trị "hệ sinh thái tài chính địa phương" bao gồm cả tài sản công, vốn tư nhân và tài chính xanh. Bên cạnh đó, bài toán xóa bỏ tâm lý ỷ lại vào cấp trên để khơi dậy tính chủ động của chính quyền cơ sở cũng là nội dung nhận được nhiều sự quan tâm.

Giải đáp các vấn đề này, GS.TS. Alex Brillantes Jr. khẳng định: "Phân cấp không phải là tách rời". Ông nhấn mạnh vai trò điều phối của Trung ương trong việc thiết lập luật chơi để các địa phương bắt tay cùng giải quyết các bài toán liên vùng. Nguồn lực phải được phân bổ dựa trên nguyên tắc nhiệm vụ đi đôi với năng lực, đồng thời cần có các cơ chế tôn vinh sáng kiến từ cơ sở để lan tỏa giá trị đổi mới sáng tạo. Ông cũng gợi mở rằng, để nuôi dưỡng đổi mới sáng tạo, cần thiết lập các kênh tiếp nhận và tôn vinh những sáng kiến từ cơ sở. Việc nhìn nhận phân cấp như một quá trình huy động tổng thể các nguồn lực xã hội, bao gồm cả hợp tác công - tư, sẽ giúp địa phương thoát khỏi sự lệ thuộc vào ngân sách nhà nước. Đặc biệt, để trị dứt điểm căn bệnh "ỷ lại", Giáo sư kiến nghị cần gắn quyền lợi với hiệu quả thực thi: Địa phương làm tốt sẽ được giao quyền và nguồn lực nhiều hơn, tạo ra sự cạnh tranh lành mạnh trong quản trị công.

Phát biểu kết luận, PGS.TS. Nguyễn Bá Chiến trân trọng cảm ơn những chia sẻ vừa mang tính hàn lâm, vừa đậm chất thực tiễn của GS. Alex Brillantes Jr. Giám đốc nhận định rằng, dù mỗi quốc gia có lộ trình phân cấp khác nhau nhưng điểm chung cốt yếu vẫn là tìm ra điểm cân bằng giữa trao quyền và kiểm soát, giữa tự chủ địa phương và thống nhất trung ương. PGS.TS. Nguyễn Bá Chiến khẳng định, những nội dung trao đổi tại tọa đàm không chỉ là nguồn tư liệu quý giá cho công tác hoạch định chính sách mà còn là những tài liệu quý giá để Học viện Hành chính và Quản trị công đổi mới giáo trình, nâng cao chất lượng đào tạo bồi dưỡng cán bộ. Đây chính là những luận cứ khoa học quan trọng để hoàn thiện thể chế quản trị địa phương, góp phần vào sự phát triển bền vững của Việt Nam trong giai đoạn tới.