Toạ đàm bàn tròn: Các điều kiện kiến tạo phát triển ở địa phương

Phiên Tọa đàm bàn tròn có sự tham dự của các diễn giả là chuyên gia quốc tế, đại diện chính quyền địa phương và doanh nghiệp, gồm: GS.TS. Alex Brillantes, Tổng Thư ký Tổ chức Hành chính các nước miền Đông thế giới (EROPA); Thị trưởng Pongsak Yingchoncharoen, thành phố Yala, Thái Lan; TS. Nguyễn Tiến Thành, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND phường Xuân Đỉnh, thành phố Hà Nội; PGS. TS. Trần Diệu Oanh, Trưởng Khoa Luật, Học viện Hành chính và Quản trị công; bà Phan Ngọc Diệp, Trưởng phòng Kế hoạch - LG Electronics R&D Việt Nam.

Toạ đàm bàn tròn được chia thành hai phiên. Phiên 1, tập trung nhận diện những điều kiện và yếu tố quyết định năng lực kiến tạo phát triển của chính quyền địa phương thông qua việc kết nối kinh nghiệm quốc tế với thực tiễn của Việt Nam.

Thứ nhất, năng lực kiến tạo của địa phương cần được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển quốc gia và các mục tiêu phát triển chung.

Từ góc nhìn quốc tế, GS.TS. Alex Brillantes, Tổng Thư ký Tổ chức Hành chính các nước miền Đông thế giới (EROPA) nhấn mạnh một số điều kiện nền tảng, trước hết là liên tục nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ chính quyền địa phương như một cấu phần của chương trình phát triển năng lực thường xuyên của nền công vụ. Bên cạnh đó, cần quan tâm đến năng lực tài chính của địa phương, cơ chế phân cấp ngân sách, chia sẻ và phân bổ nguồn lực để địa phương có điều kiện chủ động thực hiện chức năng của mình.

GS.TS. Alex Brillantes đặc biệt nhấn mạnh vai trò quản trị địa phương và sự tham gia của cộng đồng, trong đó cần tăng cường cách tiếp cận lập kế hoạch từ cơ sở và thúc đẩy hợp tác giữa các địa phương đối với những vấn đề vượt qua ranh giới hành chính. Theo ông, kế hoạch phát triển quốc gia, kế hoạch cấp tỉnh và kế hoạch cấp địa phương cần được liên kết đồng bộ với các Mục tiêu Phát triển bền vững (SDGs), qua đó, bảo đảm sự thống nhất giữa định hướng quốc gia và hành động ở cơ sở.

Thứ hai, phân cấp, phân quyền phải đi cùng trao quyền thực chất, điều kiện bảo đảm và trách nhiệm rõ ràng. Từ góc độ nghiên cứu và thực tiễn Việt Nam, PGS.TS. Trần Thị Diệu Oanh, Trưởng Khoa Luật, Học viện Hành chính và Quản trị công cho rằng trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp và tinh gọn bộ máy, yêu cầu đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cần được gắn với phương châm “địa phương quyết, địa phương làm và địa phương chịu trách nhiệm”. Theo đó, việc trao quyền phải làm rõ địa phương được quyết định những vấn đề gì, điều kiện thực hiện ra sao và trách nhiệm thuộc về chủ thể nào; đồng thời cần xác định rõ ai là người quyết định, ai tham mưu và ai phối hợp. PGS.TS. Trần Thị Diệu Oanh nhấn mạnh, trao quyền không thể tách rời các điều kiện bảo đảm, bao gồm đội ngũ công chức có chuyên môn, nguồn lực tài chính và dữ liệu số. Đặc biệt, trách nhiệm cần được cụ thể hóa đến từng công việc thông qua nguyên tắc “6 rõ”: rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thời gian và rõ kết quả, rõ tiến độ thực hiện, qua đó tạo cơ sở để phân cấp, phân quyền thực sự đi vào thực chất và đạt hiệu quả.

Thứ ba, năng lực kiến tạo phát triển phải được xây dựng trên nền tảng sự tham gia, gắn kết cộng đồng và khả năng tạo dựng các giá trị chung.

Kinh nghiệm của thị trưởng Pongsak Yingchoncharoen, thành phố Yala, Thái Lan cho thấy, chính quyền địa phương có thể nâng cao năng lực phát triển bằng cách đầu tư vào gắn kết xã hội và tạo ra các cơ chế để người dân tham gia vào đời sống cộng đồng. Thành phố Yala đã duy trì trong nhiều năm chương trình “Chúng ta yêu quê hương”, lựa chọn học sinh từ các cộng đồng tham gia hoạt động tại tòa thị chính, thực hiện các hoạt động phục vụ cộng đồng và cùng xây dựng các sáng kiến cho địa phương. Ngoài ra, thành phố tổ chức các diễn đàn công cộng với số lượng lớn người tham dự, duy trì “Diễn đàn Cà phê sáng” hằng tháng để người dân trực tiếp chia sẻ những vấn đề quan tâm. Từ thực tiễn này, có thể thấy năng lực kiến tạo của chính quyền không chỉ nằm ở việc cung cấp dịch vụ công mà còn ở khả năng xây dựng niềm tin, kết nối cộng đồng và hình thành một xã hội có khả năng cùng tham gia giải quyết các vấn đề phát triển.

Thứ tư, thực tiễn vận hành chính quyền địa phương hai cấp ở Việt Nam cho thấy phân cấp, phân quyền chỉ phát huy hiệu quả khi gắn với nguồn lực và năng lực thực thi tại cơ sở.

Chia sẻ từ thực tiễn quản trị địa phương, TS. Nguyễn Tiến Thành, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND phường Xuân Đỉnh, thành phố Hà Nội cho biết, sau hơn một năm triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc phân cấp, phân quyền và phân định thẩm quyền đã tạo điều kiện để chính quyền cơ sở chủ động hơn trong giải quyết công việc, đồng thời lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ. Theo ông, những điểm nổi bật là thẩm quyền được phân định rõ hơn, đội ngũ cán bộ, công chức cơ sở được bổ sung nguồn lực và chính quyền có khả năng chủ động xử lý nhiều vấn đề ngay tại địa bàn. Tuy nhiên, thực tiễn cũng bộc lộ một điểm nghẽn quan trọng, đó là khối lượng nhiệm vụ được giao tăng nhanh trong khi năng lực và số lượng cán bộ ở cơ sở trong giai đoạn đầu chưa đáp ứng yêu cầu. Theo TS. Nguyễn Tiến Thành, để khắc phục vấn đề này cần tiếp tục đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ theo hướng thực hành, chú trọng kỹ năng xử lý các tình huống cụ thể tại cơ sở thay vì chỉ cung cấp kiến thức chung.

Thứ năm, từ góc nhìn doanh nghiệp, năng lực kiến tạo phát triển của địa phương còn được thể hiện qua khả năng tạo dựng môi trường đầu tư có tính ổn định, thuận lợi và đáp ứng yêu cầu phát triển dài hạn.

Chia sẻ kinh nghiệm của bà Phan Ngọc Diệp, Trưởng phòng Kế hoạch - LG Electronics R&D Việt Nam cho thấy, doanh nghiệp khi lựa chọn địa điểm đầu tư đặc biệt quan tâm đến ba nhóm yếu tố có mối quan hệ chặt chẽ với nhau: (1) Định hướng chính sách ở tầm vĩ mô và sự hỗ trợ của chính quyền địa phương; (2) Nguồn cung nhân lực và nền giáo dục, đặc biệt khả năng bảo đảm nguồn nhân lực dài hạn cho hoạt động nghiên cứu và phát triển; và (3) Cơ sở hạ tầng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế, giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian và chi phí ban đầu. Từ góc nhìn này, một địa phương có năng lực kiến tạo không chỉ là địa phương có chính sách phù hợp mà còn phải có khả năng kết nối chính sách, nguồn nhân lực và hạ tầng thành một hệ sinh thái phát triển đủ sức hấp dẫn và giữ chân nhà đầu tư.

Phiên 2, Toạ đàm tập trung thảo luận các ưu tiên cải cách nhằm nâng cao năng lực thực thi của chính quyền địa phương và tạo ra giá trị thực chất cho người dân, doanh nghiệp và cộng đồng. Các ý kiến cho thấy, cải cách địa phương cần được triển khai đồng bộ từ phân cấp, phân quyền, tài chính, sự tham gia của người dân đến quản trị đội ngũ, chuyển đổi số và đổi mới phương thức phục vụ doanh nghiệp.

Thứ nhất, tiếp tục đẩy mạnh phân cấp, phân quyền nhưng phải gắn chặt với trách nhiệm giải trình.

GS. TS. Alex Brillantes nhấn mạnh, chính quyền địa phương là cấp trực tiếp tiếp xúc với người dân và hiểu rõ nhất các vấn đề phát sinh tại địa bàn, vì vậy cần trao cho địa phương quyền lực và không gian quyết định phù hợp. Tuy nhiên, trao quyền phải đi đôi với trách nhiệm giải trình; địa phương được trao quyền thì đồng thời phải chịu trách nhiệm về quyết định và kết quả thực hiện. Ông cho rằng nâng cao năng lực địa phương không chỉ là tăng quyền hạn mà còn phải xây dựng các cơ chế, tiêu chí và thước đo để xác định, đánh giá trách nhiệm giải trình. Đây là yêu cầu quan trọng để phân cấp, phân quyền thực sự tạo ra hiệu quả quản trị thay vì chỉ chuyển giao nhiệm vụ.

Thứ hai, cải cách phân cấp tài chính theo hướng công bằng và dựa trên nhu cầu thực tế của từng địa phương.

Vẫn theo GS. TS. Alex Brillantes, việc chuyển giao nguồn lực tài chính từ Trung ương xuống địa phương cần tính đến sự khác biệt rất lớn về điều kiện phát triển giữa các địa phương. Những địa phương nghèo, có ít nguồn lực cần được ưu tiên phân bổ nhiều hơn, trong khi các địa phương có điều kiện tốt hơn không nhất thiết nhận thêm nguồn lực theo cùng một cách thức. Ông dẫn kinh nghiệm của Indonesia và Philippines, trong đó việc phân bổ ngân sách được xây dựng trên các tiêu chí như mức độ nghèo đói và hiệu quả hoạt động. Cách tiếp cận này hướng tới việc sử dụng nguồn lực công có trọng tâm, đồng thời góp phần thu hẹp chênh lệch phát triển giữa các địa phương.

Thứ ba, tăng cường sự tham gia của người dân và bảo đảm tính bao trùm trong quản trị địa phương.

Sự tham gia của người dân là một trong những chìa khóa thành công của quản trị địa phương, bởi chính quyền cơ sở là lực lượng tuyến đầu, trực tiếp lắng nghe và giải quyết các vấn đề của cộng đồng. Kinh nghiệm từ Yala của Thái Lan, hoạt động tiếp xúc trực tiếp với người dân tại Indonesia hay kinh nghiệm của thành phố Naga ở Philippines đều cho thấy việc tạo ra các kênh để người dân tham gia có thể nâng cao chất lượng quyết định và củng cố niềm tin với chính quyền.

Thứ tư, đổi mới quản trị đội ngũ cán bộ, công chức theo hướng rõ nhiệm vụ, đo lường được kết quả và tạo động lực thực thi.

Từ thực tiễn vận hành chính quyền địa phương hai cấp, TS. Nguyễn Tiến Thành đề xuất sử dụng KPI để đánh giá thực chất kết quả công việc. Theo ông, đánh giá dựa trên kết quả cần được gắn với cơ chế định biên phù hợp và chính sách tiền lương linh hoạt, bảo đảm nguyên tắc thù lao tương xứng với khối lượng dịch vụ công. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để hỗ trợ xử lý công việc và giải phóng sức lao động cho cán bộ, công chức. Như vậy, cải cách quản trị đội ngũ không chỉ dừng ở việc giao nhiệm vụ mà cần hình thành một cơ chế liên kết giữa nhiệm vụ - kết quả - đánh giá - đãi ngộ - công nghệ hỗ trợ.

Thứ năm, tiếp tục hoàn thiện phân cấp, phân quyền trên nguyên tắc trao quyền gắn với điều kiện bảo đảm và hướng tới tạo giá trị công.

PGS.TS. Trần Thị Diệu Oanh cho rằng phân cấp, phân quyền là chủ đề xuyên suốt và cần được tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện trong bối cảnh chính quyền địa phương hai cấp. Bên cạnh đó, cần quan tâm đến xã hội hóa dịch vụ công, ứng dụng công nghệ số và các phương thức mới để giảm bớt những nhóm nhiệm vụ mà bộ máy nhà nước trực tiếp thực hiện. Theo PGS.TS. Trần Thị Diệu Oanh, ưu tiên cải cách quan trọng trong giai đoạn hiện nay là trao quyền gắn với trách nhiệm, đồng thời bảo đảm đầy đủ các điều kiện thực hiện, qua đó hướng tới nâng cao chất lượng và giá trị của các dịch vụ công.

Thứ sáu, xây dựng nền hành chính số đồng thời thu hẹp khoảng cách số và nâng cao khả năng ứng dụng công nghệ một cách thực chất.

GS. TS. Alex Brillantes lưu ý rằng quá trình nâng cao năng lực địa phương hiện nay không thể tách rời năng lực số và trí tuệ nhân tạo. Tầm nhìn chiến lược của địa phương cần được kết nối với khả năng khai thác AI để nâng cao chất lượng quản trị và ra quyết định. Ông đồng thời cảnh báo về khoảng cách số giữa các địa phương và giữa các quốc gia trong khu vực. Chuyển đổi số không nên được nhìn nhận một cách đơn giản bởi nếu không có chính sách hỗ trợ phù hợp, quá trình số hóa thậm chí có thể làm gia tăng khoảng cách giữa những địa phương có năng lực công nghệ khác nhau.

Thứ bảy, chuyển từ tư duy “chính quyền thông minh” sang nền hành chính có năng lực thấu cảm với người dân và doanh nghiệp.

Từ góc nhìn doanh nghiệp, bà Phan Ngọc Diệp đưa ra một gợi ý đáng chú ý về “quản trị thấu cảm”. Bà cho rằng cũng như doanh nghiệp quan tâm đến trải nghiệm của nhân viên, nền hành chính cần quan tâm đến “hành trình” của doanh nghiệp khi tiếp cận chính quyền, từ lúc khởi tạo, xin giấy phép đến thực hiện các thủ tục liên quan. Vì vậy, bên cạnh chính quyền số, chính quyền thông minh và chính xác, cần phát triển “sự thông minh về cảm xúc”, tức khả năng thấu hiểu nhu cầu, khó khăn và trải nghiệm thực tế của doanh nghiệp trong quá trình tương tác với bộ máy hành chính.

PGS.TS. Hoàng Mai, Trưởng Khoa Quản trị nhân lực, Học viện Hành chính và Quản trị công.

Phát biểu kết luận Tọa đàm, PGS. TS. Hoàng Mai cho rằng các ý kiến trao đổi đã gợi mở nhiều thông điệp quan trọng đối với quá trình xây dựng chính quyền địa phương theo hướng kiến tạo phát triển. Những thông điệp, như: phân cấp, phân quyền phải gắn với trách nhiệm một cách rõ ràng; quản trị địa phương phải bảo đảm tính bao trùm, tôn trọng bản sắc và tạo dựng sự đồng thuận giữa các nhóm dân cư; chính quyền địa phương cần phát triển năng lực thấu cảm và năng lực tự chủ trong toàn bộ quá trình quản trị không chỉ là kết luận của các diễn giả tại Tọa đàm mà còn phản ánh kỳ vọng của người dân, doanh nghiệp và chính đội ngũ cán bộ, công chức đối với quá trình đổi mới chính quyền địa phương. Đây cũng là những từ khóa quan trọng để các địa phương tiếp tục nghiên cứu, cụ thể hóa trong chương trình hành động, hướng tới xây dựng chính quyền kiến tạo phát triển, có năng lực thực thi, có tính bao trùm, gần dân, đồng hành cùng doanh nghiệp và tạo ra giá trị thực chất cho cộng đồng.