Tiếp cận thể chế kiến tạo phát triển - định hướng xây dựng bản sắc chuyên môn của Khoa Luật, Học viện Hành chính và Quản trị công

Buổi trao đổi được tổ chức theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến tới các Phân hiệu của Học viện, với sự tham dự của lãnh đạo, giảng viên, viên chức và giảng viên kiêm chức Khoa Luật tại Hà Nội cùng lãnh đạo, giảng viên Khoa Luật tại các Phân hiệu. Về phía Khoa Luật có PGS.TS. Trần Thị Diệu Oanh, Trưởng Khoa Luật, cùng lãnh đạo và giảng viên thuộc Khoa.

Đổi mới tư duy về thể chế từ yêu cầu phát triển đất nước

Mở đầu trao đổi, PGS.TS. Nguyễn Bá Chiến nhấn mạnh, yêu cầu phát triển nhanh, bền vững, bao trùm, thực hiện các mục tiêu phát triển chiến lược của đất nước đang đặt ra những yêu cầu mới đối với tổ chức quyền lực, quản trị quốc gia và xây dựng, thi hành pháp luật. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu đổi mới phương thức lãnh đạo, chỉ đạo, quản trị và kiến tạo phát triển, gắn phát triển với ổn định, nâng cao đời sống và hạnh phúc của Nhân dân.

Trong tiến trình đó, tư duy về thể chế cần được phát triển từ thể chế quản lý sang thể chế kiến tạo phát triển. Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới đã đặt ra yêu cầu đưa công tác xây dựng và thi hành pháp luật trở thành một lợi thế cạnh tranh, nền tảng và động lực mạnh mẽ cho phát triển, đồng thời khơi thông và huy động các nguồn lực của đất nước. Đây là cơ sở chính trị quan trọng cho việc đổi mới tư duy pháp luật theo hướng phục vụ phát triển.

Theo Giám đốc Học viện, thể chế kiến tạo phát triển không thể chỉ được tiếp cận từ góc độ pháp luật. Đồng thời, trong bối cảnh mới, nếu chỉ đặt thể chế kiến tạo phát triển trên trục Nhà nước pháp quyền thì chưa đủ; cần đặt thể chế kiến tạo phát triển trên hai trụ cột có quan hệ hữu cơ: xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại, hiệu quả.

Quản trị quốc gia hiện đại, hiệu quả - trục dẫn dắt của thể chế kiến tạo phát triển

Từ cách tiếp cận trên, PGS.TS. Nguyễn Bá Chiến tập trung làm rõ bốn phương diện cốt lõi của quản trị quốc gia hiện đại, hiệu quả.

Thứ nhất, quyền lực phải được tổ chức hợp lý. Tổ chức quyền lực không chỉ phải đúng về pháp lý mà còn phải hợp lý về cấu trúc, rõ về trách nhiệm và hiệu quả trong thực thi. Việc tinh gọn tầng nấc trung gian, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền phải hướng tới rút ngắn quy trình, giảm chi phí xã hội và nâng cao khả năng phản ứng của bộ máy trước yêu cầu phát triển.

Thứ hai, thể chế phải tạo động lực và trở thành nguồn lực cho phát triển. Không chỉ đặt câu hỏi một quy định “đúng hay không”, cần đặt câu hỏi quy định đó có tạo thuận lợi hay cản trở phát triển, có làm giảm chi phí tuân thủ, khơi thông nguồn lực, thúc đẩy đổi mới sáng tạo hay không. Đây chính là sự chuyển dịch từ pháp luật để quản lý sang pháp luật để kiến tạo phát triển.

Thứ ba, phải huy động và phối hợp hiệu quả các nguồn lực, các chủ thể. Nguồn lực phát triển không chỉ là vốn, tài nguyên hay cơ sở vật chất mà còn là trí tuệ, năng lực và sự tham gia của Nhân dân. Nhà nước không chủ yếu tự mình làm mà cần chuyển mạnh sang kiến tạo môi trường, huy động, kết nối và điều phối các chủ thể cùng tham gia phát triển. Từ “đồng kiến tạo tri thức” cần tiến tới “đồng kiến tạo thực thi”, trong đó năng lực quản trị và năng lực thực thi giữ vai trò quyết định.

Thứ tư, mục tiêu cuối cùng là kiến tạo giá trị công. Giá trị công phải được thể hiện bằng những kết quả thực chất đối với người dân và đất nước: nâng cao chất lượng cuộc sống, mở rộng cơ hội phát triển của mỗi người, bảo đảm công bằng, bình đẳng, đồng thời kiến tạo hòa bình, ổn định, thịnh vượng, phồn vinh, văn minh và hạnh phúc.

Như vậy, thể chế pháp luật giữ vị trí trung tâm nhưng phải vận hành trong một hệ sinh thái thể chế kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa và quản trị, trong đó hiệu quả cuối cùng được đo bằng năng lực thực thi và giá trị phát triển tạo ra cho xã hội.

Bảy chuyển dịch trong tư duy pháp luật và quản trị

Một nội dung quan trọng được Giám đốc Học viện nhấn mạnh là yêu cầu chuyển dịch tư duy trên nhiều phương diện: từ pháp luật để quản lý sang pháp luật để kiến tạo phát triển; từ thể chế điều chỉnh sang thể chế tạo động lực và khơi thông nguồn lực; từ kiểm soát rủi ro bằng cấm đoán sang quản trị rủi ro gắn với đổi mới sáng tạo; từ tập trung quyền lực theo thứ bậc sang phân cấp, phân quyền gắn với năng lực thực hiện; từ quản lý hệ thống sang quản trị hệ thống và quản trị chuyển đổi hệ thống; từ Nhà nước chủ yếu tự làm sang Nhà nước kiến tạo môi trường và huy động các chủ thể; từ quan niệm ổn định pháp luật theo nghĩa tĩnh sang khả năng thích ứng và quản trị vòng đời của thể chế.

Trong bối cảnh đó, cần đặc biệt quan tâm đến vòng đời thể chế, từ chính sách, xây dựng pháp luật, tổ chức thực thi, đánh giá tác động, phản hồi xã hội đến điều chỉnh, tiếp tục duy trì hoặc thay thế quy định. Khi môi trường phát triển thay đổi nhanh, pháp luật cũng phải có năng lực phản ứng chính sách và thích ứng phù hợp.

Đây cũng là không gian kết nối quan trọng giữa Khoa Luật và Khoa Hành chính học: nếu pháp luật kiến tạo phát triển là “bên trong” của thể chế, thì quản trị thể chế kiến tạo phát triển là cách thức bảo đảm thể chế được vận hành hiệu quả trong thực tiễn.

Định hướng xây dựng bản sắc chuyên môn của Khoa Luật

Từ cách tiếp cận thể chế kiến tạo phát triển, Giám đốc Học viện định hướng Khoa Luật từng bước xác lập bản sắc chuyên môn riêng: “Pháp luật và thể chế kiến tạo phát triển”.

Theo đó, Khoa cần tăng cường kết nối luật công hiện đại với khoa học chính sách và quản trị phát triển, mở rộng nghiên cứu những vấn đề hiện đại về Nhà nước và pháp luật, Nhà nước pháp quyền, luật hiến pháp, luật hành chính, phân cấp và phân quyền, quản trị địa phương, thể chế hành chính, quản trị rủi ro, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.

Điều quan trọng không phải là tạo thêm một lĩnh vực pháp luật biệt lập, mà là hình thành một cách tiếp cận mới xuyên suốt các lĩnh vực pháp luật: nghiên cứu pháp luật trong mối quan hệ với quyền lực, thể chế, nguồn lực, chủ thể, năng lực thực thi và giá trị công.

Giám đốc Học viện đồng thời nhấn mạnh yêu cầu đổi mới phương pháp đào tạo và nghiên cứu. Giảng viên không nên chỉ truyền đạt và phân tích các quy định hiện hành, bởi quy định có thể thay đổi nhanh chóng; quan trọng hơn là trang bị cho người học cách tiếp cận, tư duy hệ thống, tư duy cấu trúc và năng lực nhận diện vấn đề mới.

Mỗi quy định pháp luật cần được đặt trong những câu hỏi lớn hơn: Quy định đó tạo thuận lợi hay cản trở phát triển? Có khơi thông nguồn lực không? Có thúc đẩy đổi mới sáng tạo không? Tạo ra giá trị công gì? Có thích ứng với sự thay đổi của môi trường phát triển không?

Định hướng này đòi hỏi Khoa Luật tiếp tục đổi mới chương trình, giáo trình, nghiên cứu khoa học, tổ chức các hội thảo chuyên sâu và tăng cường hợp tác liên ngành, hợp tác quốc tế qua đó từng bước hình thành một cộng đồng học thuật có chung tư duy hệ thống và tư duy kiến tạo phát triển.

Lãnh đạo, giảng viên Khoa Luật tại trụ sở chính và tại các phân hiệu tham gia trao đổi, thảo luận

Sau phần trao đổi của Giám đốc Học viện, các giảng viên Khoa Luật và giảng viên của Phân hiệu đã trao đổi, thảo luận, tập trung vào yêu cầu đổi mới tư duy pháp luật và phương thức triển khai định hướng chuyên môn.

Các ý kiến thống nhất cần nhìn nhận thể chế như một hệ sinh thái vận hành theo vòng đời chính sách - pháp luật - thực thi - đánh giá - điều chỉnh, đồng thời tăng cường tư duy cấu trúc, nhìn nhận mối quan hệ giữa quyền lực, thể chế, nguồn lực, các chủ thể và niềm tin xã hội.

Các giảng viên cũng đề xuất cụ thể hóa định hướng mới trong chương trình đào tạo, giáo trình và nghiên cứu khoa học; tăng cường các nội dung về những vấn đề hiện đại của Nhà nước và pháp luật, Nhà nước pháp quyền, thể chế hành chính, quản trị phát triển; kết nối luật công với khoa học chính sách và quản trị công; tổ chức các hội thảo chuyên sâu về thể chế kiến tạo phát triển.

Một điểm được nhấn mạnh là năng lực kiến tạo phát triển càng cao càng đòi hỏi năng lực kiểm soát quyền lực và kiểm soát rủi ro tương ứng. Hoạt động kiểm soát quyền lực vì vậy không chỉ dừng ở kiểm soát tuân thủ mà cần góp phần bảo đảm kỷ luật, kỷ cương đồng thời không triệt tiêu động lực phát triển và đổi mới sáng tạo.

Buổi trao đổi đã thống nhất nhận thức về một định hướng có ý nghĩa chiến lược đối với Khoa Luật: pháp luật không chỉ là công cụ điều chỉnh xã hội mà phải góp phần kiến tạo thể chế, huy động nguồn lực, nâng cao năng lực quản trị và tạo ra giá trị công.

Cách tiếp cận thể chế kiến tạo phát triển dựa trên hai trụ cột Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và quản trị quốc gia hiện đại, hiệu quả và 07 chuyển dịch trong tư duy pháp luật và quản trị trong bài trình bày của PGS.TS Nguyễn Bá Chiến không chỉ là những trao đổi về sự chuyển dịch, cách tiếp cận mới các khái niệm học thuật mà đã trở thành định hướng chuyển dịch tư duy trong đào tạo, nghiên cứu và tư duy nghề nghiệp của người học luật ở Học viện Hành chính và Quản trị công.

PGS.TS Trần Thị Diệu Oanh, Trưởng Khoa Luật, đại diện các giảng viên trân trọng cảm ơn PGS.TS. Nguyễn Bá Chiến, Giám đốc Học viện, về những trao đổi sâu sắc, có giá trị cao cả về lý luận, khoa học và thực tiễn đối với Khoa Luật và các Phân hiệu. Những phân tích về thể chế kiến tạo phát triển đặt trong hai trục có quan hệ hữu cơ: Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và quản trị quốc gia hiện đại, hiệu quả đã mở rộng cách tiếp cận, giúp Khoa nhìn nhận rõ hơn vị trí của pháp luật trong hệ sinh thái phát triển quốc gia.

Đặc biệt, các định hướng về đổi mới tư duy xây dựng pháp luật, quản trị vòng đời thể chế, nâng cao năng lực thực thi và kiến tạo giá trị công là những vấn đề có tính cập nhật và gợi mở lớn cho đào tạo, nghiên cứu khoa học của Khoa.
Đây đồng thời là những định hướng chiến lược quan trọng để Khoa Luật xác lập và phát triển dấu ấn chuyên môn về pháp luật và thể chế kiến tạo phát triển, gắn luật công hiện đại với khoa học chính sách và quản trị phát triển. Khoa Luật nghiêm túc tiếp thu, cụ thể hóa những định hướng của Giám đốc thành các chương trình đào tạo, nghiên cứu và hợp tác, đóng góp sâu hơn vào sứ mệnh của Học viện Hành chính và Quản trị công: đào tạo, nghiên cứu và cung cấp luận cứ khoa học cho việc xây dựng nền hành chính, quản trị công và quản trị quốc gia hiện đại, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của đất nước.