Hội thảo khoa học “Phân định thẩm quyền trong quản trị địa phương ở Việt Nam”

(apag.edu.vn) - Chiều ngày 27/10/2026, tại Phòng truyền thống, Học viện Hành chính và Quản trị công (77 Nguyễn Chí Thanh, Hà Nội), Khoa Luật tổ chức Hội thảo khoa học cấp Học viện với chủ đề “Phân định thẩm quyền trong quản trị địa phương ở Việt Nam”. Hội thảo do PGS.TS. Trần Thị Diệu Oanh, Trưởng Khoa Luật và TS. Nguyễn Thu An, Phó Trưởng Khoa Luật đồng chủ trì, được tổ chức theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến tới các Phân hiệu của Học viện.

Tham dự Hội thảo có PGS.TS. Lê Minh Thông, nguyên Trợ lý Chủ tịch Quốc hội; TS. Hoàng Thị Ngân, nguyên Vụ trưởng Vụ Hành chính nhà nước và công vụ, Văn phòng Chính phủ; TS. Lê Thị Tình, Trường Chính trị tỉnh Gia Lai; cùng các nhà khoa học, viên chức Khoa Luật, đại biểu tại điểm cầu các Phân hiệu của Học viện và các học viên, nghiên cứu sinh chuyên ngành Luật Hiến pháp - Luật Hành chính.

Hội thảo được tổ chức nhằm trao đổi những vấn đề lý luận, pháp lý và thực tiễn về phân định thẩm quyền giữa các cấp chính quyền, qua đó đề xuất giải pháp nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị địa phương trong bối cảnh vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Ban Tổ chức đã nhận được đông đảo sự quan tâm của các chuyên gia, nhà khoa học gửi bài viết và được biên tập trong Kỷ yếu Hội thảo.

Phát biểu khai mạc và đề dẫn, PGS.TS. Trần Thị Diệu Oanh nhấn mạnh việc triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp không chỉ đặt ra nhiệm vụ sắp xếp tổ chức bộ máy mà còn đòi hỏi xác lập lại quan hệ thẩm quyền, trách nhiệm và phương thức vận hành quyền lực nhà nước ở địa phương. Vấn đề cốt lõi không đơn thuần là giao nhiệm vụ cho cấp nào, mà là xác định cấp nào có đủ thẩm quyền, điều kiện và năng lực để quyết định, tổ chức thực hiện và chịu trách nhiệm về kết quả. Tình trạng phân định trách nhiệm, phân cấp, phân quyền “chưa đồng bộ, hợp lý, có chỗ bao biện làm thay, có nơi bỏ sót”, tạo ra cơ chế “xin - cho”; đánh giá của Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng về hạn chế “phân cấp, phân quyền chưa mạnh”; cùng yêu cầu tại tiểu mục 4.2 Phần III Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 15/10/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về tiếp tục đổi mới, hoàn thiện phương thức lãnh đạo, cầm quyền của Đảng trong kỷ nguyên mới, theo đó phân cấp, phân quyền phải “rõ ràng, thực chất, gắn với trách nhiệm, nguồn lực, hậu kiểm và kiểm soát quyền lực”. Thực hiện tinh thần “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”, Chính phủ đã ban hành 28 nghị định về phân quyền, phân cấp, phân định thẩm quyền giữa Chính phủ và chính quyền địa phương hai cấp. Tuy nhiên, sự thiếu đồng bộ giữa pháp luật chuyên ngành với Luật Tổ chức Chính phủ năm 2025 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025, cùng khoảng cách giữa thẩm quyền được giao với nguồn lực, năng lực thực thi ở cấp xã, vẫn là những thách thức lớn. Trên cơ sở đó, Khoa Luật đề nghị các đại biểu tập trung làm rõ năm nhóm vấn đề: cơ sở lý luận, nguyên tắc và tiêu chí phân định thẩm quyền giữa các cấp chính quyền; tính thống nhất, đồng bộ và khả thi của pháp luật hiện hành; mối quan hệ giữa thẩm quyền với nguồn lực, năng lực thực thi và quyền tự chủ của địa phương; cơ chế phối hợp, kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình; các giải pháp hoàn thiện thể chế, phát triển năng lực đội ngũ và ứng dụng công nghệ số trong quản trị địa phương.

Tiếp cận từ góc độ lý luận thể chế, PGS.TS. Lê Minh Thông cho rằng cần phân biệt rành mạch giữa phân cấp, phân quyền và ủy quyền để giải quyết vấn đề thể chế. Theo ông, với đặc trưng nền hành chính thứ bậc, thống nhất, Việt Nam thời gian qua vẫn nặng về phân cấp, khiến chính quyền cơ sở trở thành nơi tiếp nhận cuối cùng các công việc được chuyển xuống. Bối cảnh quản trị quốc gia hiện đại đòi hỏi thay đổi đồng bộ năm yếu tố: chủ thể quản trị, với sự tham gia của Nhà nước cùng các cộng đồng, hiệp hội; thể chế, trong đó pháp luật là một bộ phận của khuôn khổ quản trị bên cạnh quy tắc hiệp hội, thông lệ, tập quán, hương ước; quan hệ giữa Nhà nước và xã hội, chuyển từ quyền uy - phục tùng sang bình đẳng, hợp tác, hỗ trợ, kiến tạo; phương thức quản trị, chuyển từ quyết định hành chính sang hỗ trợ; và điều kiện thực hiện, trong đó thay đổi lớn nhất là chuyển đổi số. Vì vậy, phân quyền phải được coi là trục cơ bản để vận hành hiệu quả mô hình chính quyền địa phương hiện nay, trong đó phân quyền giữ vai trò chủ đạo, phân cấp giữ vai trò bổ trợ và ủy quyền tùy thuộc từng tình huống cụ thể, phù hợp với năng lực và đặc thù của từng địa phương, từng cấp chính quyền.

PGS.TS. Lê Minh Thông ghi nhận bốn kết quả bước đầu: nguyên tắc phân quyền đã được xác lập và từng bước cụ thể hóa; 28 nghị định được ban hành để tháo gỡ các nút thắt về phân quyền; cấp xã đã trở thành chủ thể được phân quyền; hệ thống kiểm tra, giám sát được tái cấu trúc theo hướng lấy hậu kiểm làm cơ bản. Bên cạnh đó còn ba điểm nghẽn: các cấp chính quyền vẫn chủ yếu thực hiện phân cấp nên chưa thể tự quyết định; Luật Tổ chức chính quyền địa phương chưa tương thích với các luật chuyên ngành, nhất là trong lĩnh vực đất đai, còn trong lĩnh vực tài chính, địa phương tự chủ về quyền nhưng chưa tự chủ về ngân sách; năng lực, trình độ của đội ngũ công chức cấp xã khi đảm nhận công việc trước đây của cấp huyện, cấp tỉnh chưa thực sự tương thích. Ông đề xuất chuyển từ tư duy chuyển giao quyền hành chính sang tư duy xác lập quyền hạn theo cơ chế tự chủ; quy định phân quyền trực tiếp trong luật chuyên ngành, không phải chờ hướng dẫn của cấp trên; rà soát, đánh giá căn bản 28 nghị định như một nhiệm vụ chiến lược trước mốc ngày 01/3/2027 để chuyển những quy định ổn định, hiệu quả thành phân quyền trong luật chuyên ngành, hoàn thiện các nội dung tiếp tục phân cấp và loại bỏ quy định bất hợp lý; gắn phân quyền với điều kiện bảo đảm về tài chính, nhân lực; đồng thời kiểm soát quyền lực theo hướng hậu kiểm, ứng dụng chuyển đổi số mà không cản trở việc thực thi quyền lực.

Bàn về hoàn thiện thể chế phân định thẩm quyền theo định hướng quản trị địa phương, TS. Hoàng Thị Ngân khẳng định đẩy mạnh phân quyền là yêu cầu có ý nghĩa sống còn đối với việc vận hành chính quyền địa phương hai cấp. Theo bà, phân quyền cần dựa trên sáu tiêu chí: thủ tục hành chính; bảo đảm gần dân, sát dân; khả năng phản ứng nhanh; khả năng hậu kiểm; đáp ứng nguyện vọng của người dân; khả năng phát hiện và xử lý vi phạm. Để phân quyền đạt hiệu quả, cần có bộ tiêu chí thống nhất; xây dựng chỉ số phân định thẩm quyền gắn với khối lượng công việc, yêu cầu chuyên môn, yêu cầu nhân lực (chỉ số quá tải nhân lực) và khả năng tiếp cận dữ liệu; đồng thời tổ chức bộ máy thực hiện phù hợp với nhiệm vụ, quyền hạn được giao.

Mang đến tiếng nói từ thực tiễn địa phương, TS. Lê Thị Tình làm rõ yêu cầu bảo đảm sự tương thích giữa nội dung phân cấp với nguồn lực thực thi qua thực tiễn tỉnh Gia Lai. Bà chỉ ra ba điểm nghẽn: phân cấp chưa tương xứng với phân bổ nguồn lực, nhiều công chức cấp xã chưa kịp thích ứng với nhiệm vụ trước đây thuộc cấp huyện trong khi cơ sở hạ tầng chưa bảo đảm; phân cấp chưa gắn với đặc thù của từng đơn vị hành chính, nhiệm vụ được giao chưa tương xứng với quy mô của xã; các nguồn lực thực hiện phân cấp chưa được kết nối. Từ đó, bà đề xuất phân định thẩm quyền không dựa vào số lượng nhiệm vụ chuyển giao mà dựa trên nguyên tắc nhiệm vụ nào phân cấp bảo đảm hiệu quả, giữ vững sự thống nhất quản lý nhà nước theo ngành, lĩnh vực và theo địa bàn; nâng cao năng lực đội ngũ nhân sự cấp xã, nhất là đội ngũ lãnh đạo, quản lý; gắn phân định thẩm quyền với trách nhiệm giải trình, theo đó quyền nào thuộc địa phương thì địa phương quyết định, tự chịu trách nhiệm và chịu sự hậu kiểm.

Từ lĩnh vực quản trị đổi mới sáng tạo, TS. Vũ Văn Tính, Tổ trưởng Tổ Lý luận Nhà nước và pháp luật - Kỹ năng, Khoa Luật, trình bày tham luận về phân định thẩm quyền giữa chính quyền cấp tỉnh và cấp xã trong quản trị đổi mới sáng tạo qua thực tiễn Hà Nội và Ninh Bình. Tham luận kiến nghị làm rõ thẩm quyền, tăng cường phối hợp, bảo đảm nguồn lực và trách nhiệm giải trình, đồng thời tạo không gian pháp lý cho việc thử nghiệm sáng kiến ở địa phương.

Từ góc nhìn quốc tế, TS. Đặng Thị An Liên, Tổ trưởng Tổ Hành chính - Hiến pháp, Khoa Luật, giới thiệu các cơ chế phân định thẩm quyền trong quản trị địa phương tại Cộng hòa Pháp. Quản trị địa phương ở Pháp vận hành trên cơ sở kết hợp hai cơ chế song hành: tản quyền, tức là trao quyền quyết định và nguồn lực cho các cơ quan đại diện của Nhà nước trung ương đặt tại địa phương như tỉnh trưởng, trưởng vùng; và phân quyền, tức là chuyển giao quyền lực, nguồn lực cho các chính quyền địa phương do dân bầu, có tư cách pháp nhân và quyền tự quản được Hiến pháp bảo đảm. Sự kết hợp này vừa bảo đảm tính thống nhất của Nhà nước đơn nhất, vừa phát huy dân chủ và tính tự chủ của địa phương. Từ kinh nghiệm của Pháp, tham luận gợi mở cho Việt Nam yêu cầu phân biệt rõ phân cấp trong nội bộ bộ máy hành chính với việc trao quyền tự chủ thực sự cho chính quyền địa phương; bảo đảm phân cấp, phân quyền vận hành trong khuôn khổ pháp luật, gắn với kiểm soát quyền lực; đồng thời xác định phương thức quản trị phù hợp với đặc điểm của khu vực đô thị và nông thôn.

Tại phiên trao đổi, thảo luận bàn tròn, các đại biểu tiếp tục mở rộng và làm sâu sắc những vấn đề đặt ra từ các tham luận, nhất là yêu cầu xây dựng cơ chế phân định thẩm quyền trong quản trị địa phương, những mâu thuẫn nảy sinh và định hướng hoàn thiện trong bối cảnh vận hành chính quyền địa phương hai cấp, trên cơ sở so sánh kinh nghiệm của một số quốc gia. Hội thảo đã nhận được nhiều ý kiến trao đổi quý báu từ các đại biểu, chuyên gia, khách mời đến tham dự tại Hội thảo. Trong đó, TS. Trần Thị Hải Yến, Khoa Luật và TS. Nguyễn Thị Hoàn, Phó Trưởng Khoa Luật, Học viện Hành chính và Quản trị công đã đưa ra  thêm một số góc nhìn, trao đổi với PGS.TS. Lê Minh Thông xoay quanh vấn đề phân cấp, phân quyền trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, góp phần làm rõ thêm các nội dung được nêu tại tham luận.

Phát biểu tại phiên thảo luận, PGS.TS. Trần Thị Diệu Oanh nhấn mạnh phân cấp, phân quyền và ủy quyền là các hình thức của phân định thẩm quyền. Việc vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp đặt ra yêu cầu phân định rõ thẩm quyền giữa cấp tỉnh và cấp xã, trong đó phân quyền giữ vai trò chủ đạo, phân cấp giữ vai trò bổ trợ và ủy quyền tùy thuộc từng tình huống cụ thể. Để phân định thẩm quyền đạt hiệu quả, cần đồng thời hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực đội ngũ, bảo đảm nguồn nhân lực, dữ liệu số, tăng cường hỗ trợ chuyên môn và trách nhiệm giải trình, hướng tới nâng cao hiệu quả quản trị địa phương và chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp.

Phát biểu tổng kết, PGS.TS. Trần Thị Diệu Oanh cảm ơn các nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý trong và ngoài Học viện đã tham gia, đóng góp ý kiến cho Hội thảo. Các tham luận và ý kiến thảo luận đã góp phần làm rõ cơ sở lý luận, nhận diện những điểm nghẽn thể chế và đề xuất giải pháp hoàn thiện cơ chế phân định thẩm quyền giữa các cấp chính quyền. Kết quả Hội thảo là nguồn tài liệu tham khảo phục vụ nghiên cứu khoa học, giảng dạy, đào tạo, bồi dưỡng của Khoa Luật, Học viện Hành chính và Quản trị công, đồng thời cung cấp luận cứ khoa học cho việc hoàn thiện thể chế quản trị địa phương, góp phần xây dựng nền hành chính hiện đại, phục vụ Nhân dân trong giai đoạn mới.

Hoài Thu - Ngô Linh