Từ thể chế đến hành động: Nâng cao năng lực thực thi và kiến tạo phát triển ở địa phương

(apag.edu.vn) - Chiều ngày 05/10/2026, trong khuôn khổ Diễn đàn quốc tế thường niên về Quản trị công năm 2026 với chủ đề “Quản trị bao trùm trong kỷ nguyên phát triển mới: Chuyển đổi hệ thống, đổi mới sáng tạo và chính phủ sẵn sàng trước tương lai”, Phiên toàn thể 2 đã diễn ra với chủ đề “Từ thể chế đến hành động: Nâng cao năng lực thực thi và kiến tạo phát triển ở địa phương”.

Chủ trì phiên thảo luận do: PGS.TS. Lương Thanh Cường, Phó Giám đốc Học viện Hành chính và Quản trị công và PGS.TS. Sirisak Laochankham, Hiệu trưởng Trường Công vụ và Chính sách công (COPA), Đại học Khon Kaen (Thái Lan).

Phiên toàn thể 2 tập trung làm rõ các điều kiện cốt lõi nhằm cụ thể hóa chính sách, chủ trương và cải cách thể chế thành kết quả phát triển thực chất; chia sẻ kinh nghiệm quốc tế về nâng cao năng lực lãnh đạo, quản trị thực thi tại địa phương; đồng thời thảo luận sâu các giải pháp thúc đẩy chính quyền địa phương kiến tạo phát triển trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh chuyển đổi hệ thống và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Về mô hình chính quyền địa phương hai cấp tại Việt Nam

Trình bày tham luận “Chính quyền địa phương hai cấp và yêu cầu nâng cao năng lực thực thi, kiến tạo phát triển ở Việt Nam”, TS. Trần Anh Tuấn, Chủ tịch Hiệp hội Khoa học Hành chính Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ khẳng định mô hình chính quyền địa phương hai cấp là bước cải cách đột phá nhằm tinh gọn bộ máy, xóa bỏ tầng nấc trung gian và chuyển đổi phương thức quản trị từ quản lý hành chính truyền thống sang kiến tạo phát triển, lấy sự hài lòng của người dân làm thước đo. Điểm cốt lõi của mô hình là đẩy mạnh phân cấp, phân quyền triệt để theo nguyên tắc “việc địa phương do địa phương quyết định, thực hiện và chịu trách nhiệm”, đòi hỏi Chính phủ chuyển từ vai trò “chèo thuyền” sang “lái thuyền” để tạo dựng hệ sinh thái phát triển.

Để vận hành hiệu quả mô hình này, TS. Trần Anh Tuấn nhấn mạnh yêu cầu nâng cao năng lực thực thi và kiến tạo phát triển của chính quyền địa phương thông qua năm nhóm năng lực cốt lõi: năng lực thể chế; năng lực quản trị - điều hành; năng lực quản lý công vụ, công chức; năng lực nguồn lực; và năng lực chuyển đổi số. Trong đó, năng lực quản trị, điều hành giữ vai trò quyết định; việc khơi thông, mở rộng nguồn lực là điều kiện tiên quyết; còn chuyển đổi số là công cụ đột phá để tối ưu hóa hiệu quả vận hành.

Đồng thời, TS. Trần Anh Tuấn đề xuất Chính phủ cần tập trung vào phân tích chiến lược, hoạch định chính sách thay vì làm thay việc của địa phương. Bên cạnh đó, HĐND các cấp phải đổi mới phương thức giám sát, thực sự trở thành thể chế kiểm soát quyền lực hiệu quả và kiến tạo phát triển, gắn liền với chế độ công vụ theo vị trí việc làm nhằm thu hút, trọng dụng nhân tài phục vụ đất nước.

Bài học 30 năm phân cấp, trao quyền tại Philippines

GS.TS. Alex Brillantes, Tổng Thư ký Tổ chức Hành chính các nước miền Đông thế giới (EROPA) chia sẻ những góc nhìn đúc kết từ 30 năm thực tiễn thực thi Luật Chính quyền địa phương của Philippines (1991-2021), đồng thời mở rộng so sánh trong khu vực ASEAN.

GS.TS. Alex Brillantes chỉ ra phân cấp tại Philippines vừa có thành tựu vừa tồn tại hạn chế. Nhờ Luật Chính quyền Địa phương năm 1991, môi trường chính sách thuận lợi đã thúc đẩy năng lực lãnh đạo, sự tham gia của xã hội dân sự và hình thành các mô hình quản trị địa phương xuất sắc (tiêu biểu như Valenzuela, Quezon, Ormoc). Dù vậy, hệ thống vẫn đối mặt với sự thiếu đồng bộ giữa cơ quan trung ương và địa phương, sự phân mảnh thể chế, bất cập trong phân bổ tài chính và năng lực thực thi chưa đồng đều.

Trong khi đó, các nước trong khu vực ASEAN đang áp dụng đa dạng cấp độ phân cấp: Indonesia triển khai mô hình trao quyền mạnh mẽ ("Big Bang"), Cambodia kết hợp giải tản quyền và ủy quyền, còn Thái Lan duy trì sự áp đảo của các cơ quan trung ương giải tản.

Từ thực tiễn trên, GS.TS. Alex Brillantes đề xuất khung quản trị cải cách gắn liền với các nguyên tắc của Liên Hợp Quốc (5Es và A: Kinh tế, Hiệu quả, Hiệu lực, Công bằng, Đạo đức và Trách nhiệm giải trình) nhằm hướng tới tầm nhìn quốc gia AmBisyon Natin 2040 và Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs). Các hàm ý chính sách bao gồm: làm rõ chức năng giữa các cấp, tăng cường cơ chế chuyển giao tài chính dựa trên kết quả, nâng cao năng lực thể chế song song ở cả trung ương lẫn địa phương, đồng thời cân nhắc mô hình liên bang như một bước đi chiến lược nhằm củng cố quyền tự chủ địa phương.

Chính phủ kiến tạo phát triển - Từ năng lực đến kết quả

Đại diện Tập đoàn Quản trị Chandler (Singapore), ông Heng Whoo Kiat, Giám đốc phụ trách Dự án Chính phủ trình bày tham luận “Chính phủ kiến tạo phát triển: Từ năng lực quản trị đến kết quả phát triển”. Ông Heng Whoo Kiat khẳng định tầm quan trọng của việc chuyển đổi tư duy quản lý nhà nước: thay vì đong đếm mức độ can thiệp, trọng tâm của một Chính phủ kiến tạo phát triển nằm ở năng lực thực thi hiệu quả để duy trì tăng trưởng. Mối quan hệ mang tính bản chất này được chứng minh trực quan qua công cụ đo lường Thẻ điểm Thành công Chính quyền cấp vùng (RGSS) tại Indonesia, khi kết quả thực tế cho thấy những địa phương tối ưu hóa được bộ máy thiết chế, tài chính và quy trình vận hành sẽ tạo ra bước nhảy vọt trong thu hút đầu tư, bảo đảm an sinh và nâng cao chất lượng sống cho người dân.

Theo ông Heng Whoo Kiat, để chuyển hóa tiềm năng quản trị thành những kết quả phát triển cụ thể, bộ máy công quyền cần tập trung tái thiết kế quy trình thực thi. Điều này được hiện thực hóa thông qua việc cắt giảm thủ tục hành chính, đẩy mạnh tích hợp nền tảng số và cải tiến chất lượng dịch vụ công tại tuyến đầu - mà điển hình là các mô hình thành công như Trung tâm dịch vụ tập trung ServiceSG của Singapore hay cơ chế cấp phép đầu tư cấp tốc tại Malaysia. Đặc biệt, trước những biến động nhanh chóng của bối cảnh toàn cầu, Chính phủ không thể chỉ dừng lại ở việc tối ưu hóa hiện tại mà phải xây dựng năng lực sẵn sàng cho tương lai dựa trên ba trụ cột: Tiên liệu để rà quét và chủ động phòng ngừa rủi ro, Thích ứng thông qua cơ chế học tập liên tục, và Linh hoạt trong triển khai thử nghiệm các chính sách mới (sandbox).

Tất cả các định hướng và giải pháp trên được tổng hòa một cách hệ thống qua mô hình khung MADE, bao gồm bốn bước tiệm tiến: Map (Nhận diện rõ vai trò, thể chế) - Assess (Đánh giá, đo lường năng lực và rủi ro) - Act & Deliver (Hành động quyết liệt để tạo ra kết quả) - Evolve (Liên tục thích ứng và phát triển). Đây chính là lộ trình khoa học giúp khu vực công không ngừng tự hoàn thiện, khẳng định vai trò bệ đỡ vững chắc cho sự phát triển bền vững của quốc gia.

Kinh nghiệm phân cấp, phân quyền tại Thái Lan

Chia sẻ tại Diễn đàn về chủ đề Kinh nghiệm phân cấp, phân quyền tại Thái Lan, GS. Woothisarn Tanchai và PGS.TS. Sirisak Laochankham (Trường COPA, Đại học Khon Kaen, Thái Lan) đã phân tích sâu các cơ chế phân cấp, phân quyền linh hoạt tại Thái Lan. Hai chuyên gia đã hệ thống hóa sự chuyển dịch tư duy quản lý nhà nước từ mô hình tập trung, áp đặt sang cơ chế quản trị lấy người dân làm trung tâm. Việc đẩy mạnh phân cấp quản lý đóng vai trò then chốt giúp chính quyền cơ sở tiến gần hơn tới người dân, từ đó củng cố tính giải trình, nâng cao độ minh bạch và gia tăng khả năng phản ứng linh hoạt trước các khủng hoảng thực tiễn như thiên tai hay dịch bệnh. Hiệu quả của mô hình này được minh chứng rõ nét qua thực tiễn thành phố Khon Kaen, nơi chính quyền đã ứng dụng nền tảng số để mở rộng sự tham gia của cộng đồng, đồng thời thúc đẩy mô hình hợp tác đa bên (PPPE) nhằm tạo không gian cho các sáng kiến phát triển địa phương.

Tuy nhiên, tiến trình phân cấp vẫn vấp phải những rào cản hệ thống đáng kể. Áp lực tái tập trung quyền lực, hạn chế về tự chủ tài chính khi nguồn thu địa phương chưa đạt mục tiêu đề ra, cùng cơ chế kiểm tra kiểm toán khắt khe đã tạo ra tâm lý e ngại rủi ro, làm suy giảm tinh thần đổi mới của đội ngũ lãnh đạo cơ sở. Để khắc phục các điểm nghẽn này và duy trì nền quản trị bền vững, tham luận đề xuất nhóm giải pháp toàn diện bao gồm: tái cấu trúc bộ máy hành chính để tối ưu hóa nguồn lực, mở rộng quyền tự chủ tài chính, đẩy mạnh chuyển đổi số trong dịch vụ công và đặc biệt là thiết lập cơ chế thử nghiệm chính sách (sandbox) nhằm bảo vệ cũng như khuyến khích các sáng kiến đổi mới sáng tạo từ cấp cơ sở.

Thực tiễn quản trị kiến tạo tại đô thị Yala (Thái Lan)

Từ góc nhìn thực tiễn, Thị trưởng Pongsak Yingchoncharoen (Thành phố Yala, Thái Lan) chia sẻ bài học kinh nghiệm về “Chính quyền địa phương kiến tạo phát triển: Kinh nghiệm ASEAN và giá trị tham khảo đối với Việt Nam” thông qua mô hình quản trị đô thị tại đô thị Yala, Thái Lan. Tham luận khẳng định vai trò chủ động và quyết định của chính quyền địa phương trong việc giải quyết các thách thức đô thị hiện đại, từ quản lý rủi ro thiên tai đến ứng phó biến đổi khí hậu.

Thực tiễn tại Yala chứng minh rằng năng lực phát triển của địa phương gắn liền với khả năng thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Thông qua các cuộc thi sáng tạo công nghệ như "Yala Smart Disaster Solution Hackathon", chính quyền đã thu hút tri thức cộng đồng để xây dựng giải pháp phòng chống thiên tai thông minh, ứng phó sự cố hiệu quả. Song song đó, Yala tập trung phát triển hạ tầng xanh, đẩy mạnh giao thông công cộng năng lượng sạch với các trạm sạc xe điện (EV Charging Station), đồng thời nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.

Không chỉ dừng lại ở hạ tầng và công nghệ, Yala còn tận dụng lợi thế địa phương để thúc đẩy kinh tế bền vững. Chính quyền chủ động xây dựng thương hiệu nông sản đặc sản (như sầu riêng Yala), tổ chức chuỗi thị trường nông sản (Yala Market) và phát triển các sự kiện văn hóa - thể thao quy mô lớn như "Yala Marathon" nhằm thu hút du lịch, quảng bá hình ảnh thành phố. Mô hình Yala cho thấy chính quyền địa phương hoàn toàn có thể trở thành hạt nhân kiến tạo phát triển khi biết kết hợp công nghệ thông minh, chuyển đổi xanh và phát huy nội lực văn hóa - kinh tế địa phương.

Phát biểu tổng kết Phiên toàn thể 2, PGS.TS. Lương Thanh Cường đánh giá cao các ý kiến đóng góp sâu sắc, toàn diện từ các nhà khoa học và nhà quản lý trong cũng như ngoài nước. Kết quả thảo luận tại phiên làm việc đã chỉ rõ: Để chuyển hóa thể chế thành hành động, chính quyền địa phương cần tập trung tháo gỡ các "nút thắt" về quy trình, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và chủ động đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số. Bên cạnh đó, những bài học thực tiễn phong phú từ Philippines, Thái Lan và các quốc gia ASEAN sẽ là cơ sở tham khảo quý báu giúp Việt Nam tiếp tục hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, qua đó nâng cao hiệu lực thực thi và năng lực kiến tạo phát triển bền vững trong giai đoạn mới.

Như Ngọc - Hải Long