Hội thảo khoa học: “An sinh xã hội cho người cao tuổi ở Việt Nam - Thực trạng và giải pháp”

(apag.edu.vn) - Sáng ngày 18/9/2026, tại Hà Nội, Học viện Hành chính và Quản trị công đã tổ chức Hội thảo khoa học với chủ đề “An sinh xã hội cho người cao tuổi ở Việt Nam: Thực trạng và giải pháp”. TS. Bùi Phương Đình, Phó Giám đốc Học viện và PGS.TS. Đặng Khắc Ánh, Trưởng Khoa Quản lý phát triển xã hội đồng chủ trì. Hội thảo được tổ chức theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến tới các phân hiệu.

Tham dự Hội thảo có: ThS. Nguyễn Trung Thành, Phó Trưởng phòng Người cao tuổi, Cục Bảo trợ xã hội, Bộ Y tế; TS. Đoàn Hữu Bẩy, Chánh Văn phòng Hội NCT Việt Nam; ThS. Trần Chí Nghĩa, Giám đốc Trung tâm cung ứng dịch vụ công phường Tăng Nhơn Phú, TP. Hồ Chí Minh; PGS.TS. Trần Viết Lưu, Phó Chánh Văn phòng Trung ương Hội Người cao tuổi Việt Nam cùng lãnh đạo các khoa, ban, đơn vị, các chuyên gia, nhà khoa học, giảng viên, học viên và sinh viên Học viện quan tâm đến chủ đề hội thảo, tham dự trực tiếp và trực tuyến.

Phát biểu đề dẫn Hội thảo, PGS.TS. Đặng Khắc Ánh, Trưởng Khoa Quản lý phát triển xã hội nhấn mạnh an sinh xã hội là trụ cột quan trọng thể hiện bản chất nhân văn và mức độ phát triển của mỗi quốc gia, trong đó người cao tuổi là nhóm xã hội cần được quan tâm đặc biệt. Trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ nhanh, số lượng và tỷ trọng người cao tuổi ngày càng tăng không chỉ đặt ra yêu cầu mới đối với hệ thống chính sách, mà còn đòi hỏi góc nhìn tiếp cận người cao tuổi như một bộ phận quan trọng của chiến lược phát triển bền vững.

PGS.TS. Đặng Khắc Ánh cho rằng hệ thống chính sách an sinh xã hội cho người cao tuổi ở nước ta đã từng bước được hoàn thiện. Tuy nhiên, trước sự thay đổi cơ cấu dân số, áp lực lên mô hình chăm sóc gia đình truyền thống và sự khác biệt về điều kiện sống, hệ thống an sinh xã hội vẫn đứng trước nhiều thách thức: khoảng cách tiếp cận chế độ, nguy cơ thiếu thu nhập ổn định và nhu cầu chăm sóc sức khỏe dài hạn gia tăng. Điều này đòi hỏi chúng ta phải chuyển đổi mạnh mẽ từ tư duy chăm sóc người cao tuổi sang tư duy bảo đảm cuộc sống chất lượng và phát huy vai trò của người cao tuổi, xem người cao tuổi là nguồn lực xã hội quan trọng với tư duy tiếp cận toàn diện, dựa trên vòng đời và xây dựng hệ thống an sinh xã hội đa chủ thể. Nhằm tạo diễn đàn khoa học để phân tích thực trạng, nhận diện khoảng trống và đề xuất định hướng chính sách phù hợp, Hội thảo khoa học tập trung thảo luận 5 nhóm vấn đề cốt lõi: (1) Làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về an sinh xã hội cho người cao tuổi trong điều kiện già hóa dân số; (2) Đánh giá thực trạng hệ thống chính sách, mức độ bao phủ và tính hiệu quả; (3) Phân tích các thách thức mới từ già hóa nhanh, biến đổi cấu trúc gia đình và đô thị hóa; (4) Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế và khả năng vận dụng tại Việt Nam; (5) Đề xuất giải pháp hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội bao trùm, bền vững, tăng cường phối hợp đa chủ thể và thúc đẩy ứng dụng công nghệ số.

PGS. TS. Đặng Khắc Ánh hi vọng những thảo luận tại Hội thảo sẽ cung cấp các luận cứ khoa học và thực tiễn giá trị, góp phần hoàn thiện chính sách an sinh xã hội cho người cao tuổi ở Việt Nam trong giai đoạn mới.

Mở đầu Hội thảo, ThS. Nguyễn Trung Thành, Phó Trưởng phòng Người cao tuổi, Cục Bảo trợ xã hội, Bộ Y tế trình bày tham luận “Một số giải pháp tăng cường công tác người cao tuổi thích ứng với già hoá dân số” phân tích toàn diện thực trạng và hướng đi cho công tác này tại Việt Nam. Theo đó, nước ta đang đối mặt với tốc độ già hóa dân số nhanh chóng, dự kiến đạt 16,5 triệu người cao tuổi vào năm 2025 chiếm 16% dân số và vượt 25% vào năm 2050. Mặc dù tuổi thọ trung bình đạt 74,7 năm, số năm sống khỏe mạnh chỉ dừng ở mức 65,4 năm, kéo theo tình trạng đa bệnh lý và thách thức già hóa trước khi giàu. Công tác hỗ trợ hiện đã ghi nhận nhiều kết quả tích cực với 80% người cao tuổi được quản lý sức khỏe, hơn 4,5 triệu người nhận trợ cấp và gần 80.000 câu lạc bộ sinh hoạt được thành lập. Tuy nhiên, hệ thống vẫn còn tồn tại hạn chế khi tỷ lệ người hưởng lương hưu hay trợ cấp năm 2025 chỉ đạt khoảng 42% đi cùng sự thiếu hụt về cơ sở dịch vụ, nhân lực chăm sóc và chênh lệch phát triển giữa các vùng miền.

Trên cơ sở đó, ThS. Nguyễn Trung Thành đề xuất 8 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm tăng cường công tác người cao tuổi thích ứng với già hoá dân số: Hoàn thiện thể chế, chính sách; Tăng cường chăm sóc sức khỏe; Hỗ trợ người cao tuổi tham gia các hoạt động văn hóa, thể thao và du lịch; Bảo đảm khả năng tiếp cận công trình, giao thông và công nghệ thông tin; Đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu và cải cách thủ tục hành chính; Phát triển mạng lưới chăm sóc cùng nguồn nhân lực; Tăng cường kiểm tra, giám sát và Mở rộng hợp tác quốc tế. Các giải pháp này nhấn mạnh việc lấy gia đình và cộng đồng làm nền tảng, kết hợp giữa chăm sóc với phát huy vai trò người cao tuổi, đồng thời đẩy mạnh hợp tác công tư và chăm sóc dài hạn chuyên nghiệp.

Với tham luận “Thực thi chính sách an sinh xã hội đối với người cao tuổi tại Thành phố Hồ Chí Minh: Những điểm mới và những vấn đề đặt ra”, ThS. Trần Chí Nghĩa, Giám đốc Trung tâm cung ứng dịch vụ công phường Tăng Nhơn Phú, TP.Hồ Chí Minh phân tích toàn diện thực trạng và hướng hoàn thiện chính sách an sinh trong bối cảnh thành phố đang có chỉ số già hóa dân số cao nhất cả nước và vừa mở rộng quy mô sau khi hợp nhất địa giới hành chính.

Tham luận chỉ ra những điểm mới nổi bật trong giai đoạn 2025 - 2026, tiêu biểu là việc triển khai trợ cấp hưu trí xã hội theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024, đồng thời TP. Hồ Chí Minh đã chủ động vận dụng cơ chế đặc thù để nâng mức trợ cấp lên 650.000 đồng/người/tháng, cao hơn chuẩn quốc gia. Bên cạnh đó, thành phố ghi nhận nhiều bước tiến thông qua các chính sách miễn phí giao thông công cộng, mở rộng mô hình Câu lạc bộ Liên thế hệ tự giúp nhau và đẩy mạnh chuyển đổi số trong chi trả, quản lý dữ liệu đối tượng. Dù đạt kết quả đáng kể với gần 193.000 người được bảo đảm thu nhập tối thiểu, việc thực thi vẫn đối mặt với nhiều điểm nghẽn: mức trợ cấp chưa bảo đảm chi phí sinh hoạt đô thị, tồn tại “vùng trắng an sinh” ở nhóm 70-74 tuổi không thuộc diện hộ nghèo nhưng không có lương hưu, tỷ lệ bao phủ BHYT và khám sức khỏe định kỳ chưa đạt mục tiêu, cùng rào cản “loại trừ số” đối với người cao tuổi yếu thế.

Để giải quyết các thách thức này, ThS. Trần Chí Nghĩa đề xuất 5 nhóm giải pháp trọng tâm: hoàn thiện hệ thống an sinh đa tầng và mở rộng diện thụ hưởng; xây dựng cơ sở dữ liệu tích hợp hình thành hồ sơ điện tử duy nhất; chuyển sang mô hình “quản lý trường hợp” cho nhóm nguy cơ cao; phát triển dịch vụ chăm sóc dài hạn và nguồn nhân lực lão khoa; đồng thời thiết lập cơ chế tham vấn chính thức nhằm tăng cường quyền tham gia của người cao tuổi trong toàn bộ chu trình chính sách.

Trình bày bài tham luận về chủ đề “Khoảng trống an sinh trong chăm sóc người cao tuổi ở Việt Nam hiện nay”, TS. Trương Thị Ngọc Lan, Khoa Quản lý phát triển xã hội khẳng định già hóa dân số không chỉ dừng lại ở bài toán nhân khẩu học đơn thuần mà đã trở thành vấn đề quản trị và phát triển xã hội. Sự gia tăng nhanh chóng về số lượng người cao tuổi kéo theo nhu cầu cấp thiết về đảm bảo thu nhập, y tế, đời sống và đặc biệt là chăm sóc dài hạn. Tham luận nhấn mạnh việc cần phân biệt rõ giữa an sinh thu nhập và an sinh trong chăm sóc; bởi lẽ một người dù có hưu trí hay bảo hiểm y tế vẫn rơi vào thế thụ động nếu thiếu người hỗ trợ sinh hoạt hằng ngày, trong khi việc gia đình tự gánh vác lại gây áp lực lớn về thời gian, sức khỏe và kinh tế. Khoảng trống an sinh chính là sự lệch pha giữa nhu cầu thực tế này và khả năng đáp ứng của hệ thống chính thức.

Trên cơ sở đó, TS. Trương Thị Ngọc Lan chỉ ra bốn khoảng trống an sinh cốt lõi trong chăm sóc người cao tuổi hiện nay: Sự phụ thuộc quá lớn vào gia đình; Khoảng cách giữa chăm sóc y tế và xã hội; Sự hạn chế của hệ thống chăm sóc dài hạ; Thiếu cơ chế bảo đảm quyền lợi cho người chăm sóc. Để khỏa lấp những khoảng trống này, bài tham luận đề xuất các nhóm giải pháp mang tính chiến lược bao gồm: dịch chuyển tư duy từ “an sinh cho người cao tuổi” sang “an sinh trong chăm sóc người cao tuổi”, đưa chăm sóc dài hạn thành một cấu phần ngay trong thiết kế chính sách; phát triển hệ thống chăm sóc đa tầng, ưu tiên mô hình tại nhà và cộng đồng; hình thành hệ sinh thái chăm sóc đa chủ thể với vai trò kiến tạo của Nhà nước cùng sự tham gia của gia đình, cộng đồng, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội; xây dựng cơ chế tài chính bền vững thông qua việc kết hợp ngân sách, bảo hiểm xã hội, xã hội hóa và nghiên cứu mô hình bảo hiểm chăm sóc dài hạn; đồng thời chú trọng đào tạo nguồn nhân lực chuyên sâu về chăm sóc cơ bản, dinh dưỡng, phục hồi chức năng, sức khỏe tâm thần và sa sút trí tuệ.

Phần thảo luận của Hội thảo đã diễn ra vô cùng sôi nổi với rất nhiều ý kiến đóng góp, trao đổi, phản biện đa chiều, cởi mở đến từ các nhà khoa học, đội ngũ viên chức, giảng viên và đặc biệt từ cả các bạn tân sinh viên của Học viện. Các đại biểu đã tập trung làm rõ thực trạng, chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn và thẳng thắn chỉ ra những hạn chế, khoảng trống chính sách hiện hành. Đồng thời, Hội thảo cũng thống nhất cao về tầm quan trọng của việc đổi mới tư duy tiếp cận, đề xuất nhiều nhóm giải pháp thiết thực, có tính khả thi nhằm hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội. Những trao đổi thẳng thắn, phong phú này không chỉ làm sâu sắc thêm các nội dung chuyên môn mà còn cung cấp nhiều luận cứ khoa học và thực tiễn giá trị cho công tác phân tích, hoạch định chính sách trong thời gian tới.

Phát biểu kết luận Hội thảo, TS. Bùi Phương Đình, Phó Giám đốc Học viện nhấn mạnh an sinh xã hội cho người cao tuổi cần được nhìn nhận theo chiến lược chính sách vòng đời xuyên suốt từ giáo dục, nuôi dưỡng lúc nhỏ cho đến bảo đảm thu nhập, chăm sóc khi về già. Đặc biệt, chính sách an sinh ở Việt Nam tuyệt đối không thể tách rời khỏi bản sắc văn hóa và thiết chế gia đình. Dù chúng ta phát triển nhiều hình thức chăm sóc đa dạng tại cộng đồng hay tại các trung tâm, thì gia đình vẫn là cội nguồn cốt lõi. Trong 4 hệ giá trị mà Đảng ta chú trọng Giá trị con người, Giá trị gia đình, Giá trị văn hóa và Giá trị quốc gia dân tộc việc củng cố vai trò chăm sóc người cao tuổi trong gia đình chính là góp phần bảo vệ và phát huy hệ giá trị quốc gia. Bài học từ một số nước trong khu vực như Nhật Bản hay Hàn Quốc cho thấy: khi người cao tuổi phụ thuộc hoàn toàn vào các nhà dưỡng lão và cắt đứt liên kết gia đình, những hệ lụy về tâm lý và xã hội là rất đắt giá. Đó là lời cảnh báo để chúng ta kiên định hướng đi gắn kết an sinh với nền tảng gia đình.

Từ góc nhìn quản trị công, TS. Bùi Phương Đình nhấn mạnh việc huy động đa chủ thể và đa nguồn lực tham gia vào hệ thống an sinh là yêu cầu tất yếu. Tuy nhiên, hoạt động chăm sóc người cao tuổi không thể coi là kinh doanh đơn thuần để tìm kiếm lợi nhuận, mà phải dựa trên nền tảng đạo lý, đạo hiếu và trách nhiệm xã hội. Đây là một dạng "kinh doanh đặc biệt". Vấn đề quản trị đặt ra cho chúng ta là phải thiết kế cơ chế làm sao để vừa tối ưu hóa nguồn lực, vừa bảo đảm giá trị đạo đức, củng cố hạnh phúc gia đình và gia tăng giá trị công cho toàn xã hội.

TS. Bùi Phương Đình đánh giá rất cao các phát biểu, phản biện và nguồn dữ liệu thực tiễn phong phú đến từ các chuyên gia, các thầy cô giáo, cán bộ viên chức và đặc biệt là sự tham gia tích cực của các bạn sinh viên Học viện. Những đóng góp trí tuệ này chính là bộ dữ liệu và luận cứ khoa học quan trọng giúp Học viện tổng hợp, xây dựng các báo cáo kiến nghị chính sách, đồng thời phục vụ trực tiếp cho công tác nghiên cứu, giảng dạy trong thời gian tới.

Hoài Thu