Trí tuệ nhân tạo và pháp quyền trong kỷ nguyên số: Từ kinh nghiệm quốc tế đến những hàm ý đối với Việt Nam

(apag.edu.vn) - Chiều 11/9/2026, tại Hà Nội, Học viện Hành chính và Quản trị công tổ chức Tọa đàm quốc tế “Trí tuệ nhân tạo và pháp quyền trong kỷ nguyên số: kinh nghiệm quốc tế và hàm ý pháp lý”. Tọa đàm tập trung phân tích những cơ hội và rủi ro khi ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong nền hành chính công; các yêu cầu về bảo vệ quyền con người, minh bạch, trách nhiệm giải trình và giám sát của con người; đồng thời trao đổi kinh nghiệm của Liên minh châu Âu và những giá trị tham khảo đối với quá trình xây dựng thể chế, pháp luật và quản trị AI tại Việt Nam. PGS.TS. Nguyễn Bá Chiến dự và phát biểu khai mạc Toạ đàm.

Tọa đàm được tổ chức tại trụ sở Học viện Hành chính và Quản trị công. Đây là hoạt động nhằm tăng cường trao đổi học thuật, thúc đẩy quốc tế hóa đào tạo và nghiên cứu, giúp giảng viên, học viên và sinh viên tiếp cận những kinh nghiệm mới về trí tuệ nhân tạo trong hành chính công, pháp quyền và bảo vệ quyền con người trong môi trường số.

Tham dự Tọa đàm có PGS. Athina Moraiti, Đại học Limassol, Cộng hòa Síp; PGS. Charalampos Stamelos, Trường Luật, Đại học Châu Âu Cộng hòa Síp; đại diện lãnh đạo Học viện Hành chính và Quản trị công; lãnh đạo, giảng viên Khoa Luật; đại diện các đơn vị thuộc, trực thuộc Học viện; cùng nghiên cứu sinh, học viên, sinh viên tại Hà Nội và các điểm cầu Phân hiệu.
 

Phát biểu khai mạc, PGS.TS. Nguyễn Bá Chiến, Giám đốc Học viện Hành chính và Quản trị công nhiệt liệt chào mừng hai chuyên gia quốc tế cùng các nhà khoa học, giảng viên và người học tham dự Tọa đàm; đồng thời khẳng định sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi sâu sắc đời sống xã hội, nền kinh tế và phương thức hoạt động của các cơ quan nhà nước. AI mở ra những cơ hội lớn để đổi mới quản trị, nâng cao chất lượng dịch vụ công và tăng cường năng lực ra quyết định dựa trên dữ liệu, nhưng đồng thời đặt ra những câu hỏi mới về pháp quyền, quyền con người, tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và việc thực thi quyền lực công trong môi trường số.

Theo PGS.TS. Nguyễn Bá Chiến, đối với Việt Nam, những vấn đề này cần được đặt trong tổng thể định hướng phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Vấn đề quan trọng không chỉ là có thể sử dụng AI như thế nào, mà sâu xa hơn là cần thiết kế thể chế và pháp luật ra sao để AI phục vụ con người và lợi ích công, trong khi vẫn bảo đảm công bằng, minh bạch, trách nhiệm giải trình và sự giám sát thực chất của con người.

Giám đốc Học viện nhấn mạnh, với sứ mệnh đào tạo và nghiên cứu về hành chính, quản trị công và pháp luật, Học viện cần góp phần làm rõ tác động của AI và công nghệ số tới hoạt động của Nhà nước và quản trị công; đồng thời bảo đảm đổi mới công nghệ luôn được đặt trong khuôn khổ pháp quyền và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân. Tọa đàm vì vậy không chỉ là diễn đàn trao đổi học thuật mà còn góp phần tăng cường kết nối quốc tế, mở ra những khả năng hợp tác mới trong đào tạo và nghiên cứu.

Trình bày tham luận “Trí tuệ nhân tạo trong hành chính công: Bảo vệ quyền con người và nguyên tắc thượng tôn pháp luật”, PGS. Athina Moraiti, Đại học Limassol, Cộng hòa Síp đặt ra câu hỏi trung tâm: làm thế nào để cơ quan hành chính công có thể tận dụng sức mạnh của AI nhưng đồng thời bảo vệ các quyền cơ bản và duy trì nguyên tắc thượng tôn pháp luật.

Theo PGS. Athina Moraiti, AI có khả năng hỗ trợ xử lý hồ sơ nhanh hơn, nhận diện mẫu trong các tập dữ liệu lớn, nâng cao chất lượng thông tin phục vụ quyết định hành chính và dành thêm thời gian cho cán bộ xử lý những nhiệm vụ phức tạp cần sự tham gia của con người. Tuy nhiên, cùng với lợi ích đó là nguy cơ sai sót ở quy mô lớn, tái tạo hoặc khuếch đại định kiến từ dữ liệu, thiếu minh bạch trong những quyết định tác động tới quyền của người dân và khó xác định trách nhiệm khi xảy ra hậu quả.

Một điểm được chuyên gia đặc biệt nhấn mạnh là rủi ro khi Nhà nước sử dụng AI khác về bản chất so với khu vực tư nhân. Sai sót trong hoạt động của doanh nghiệp thường gắn với lợi ích khách hàng hoặc quan hệ hợp đồng; trong khi sai sót của cơ quan công quyền có thể trực tiếp ảnh hưởng tới quyền cơ bản, quyền lợi xã hội, giấy phép hoặc tình trạng pháp lý của cá nhân, bởi quyết định được thực hiện thông qua quyền lực công.

Từ kinh nghiệm châu Âu, PGS. Athina Moraiti phân tích cách tiếp cận quản trị AI dựa trên mức độ rủi ro. Đối với các hệ thống AI có nguy cơ cao trong các lĩnh vực như di cư, phúc lợi xã hội hay tư pháp, yêu cầu quản lý phải nghiêm ngặt hơn, bao gồm đánh giá rủi ro, giám sát của con người và bảo đảm minh bạch. Người dân cần được biết khi nào AI tham gia vào quá trình xử lý hoặc ra quyết định có ảnh hưởng tới mình.

Một nội dung học thuật đáng chú ý là yêu cầu đánh giá tác động tới các quyền cơ bản trước khi triển khai AI. Quá trình này cần xác định rõ mục đích hành chính, đối tượng có thể chịu tác động, các nguy cơ đối với quyền riêng tư, bình đẳng và thủ tục pháp lý; đồng thời thiết kế cơ chế để con người có thể can thiệp thực chất và giảm thiểu rủi ro trước khi hệ thống được đưa vào sử dụng.

Theo chuyên gia, nguyên tắc thượng tôn pháp luật phải được tích hợp ngay từ khâu thiết kế, chứ không phải xử lý sau khi hệ thống AI đã vận hành. Quyết định hành chính phải có căn cứ pháp luật, người chịu ảnh hưởng phải được cung cấp lý do có thể hiểu được, cán bộ vẫn phải chịu trách nhiệm thực chất và luôn phải tồn tại cơ chế xem xét độc lập, sửa chữa hoặc khắc phục sai sót.

Từ các khuôn khổ pháp lý quốc tế, tham luận khái quát năm nguyên tắc có giá trị rộng rãi đối với AI trong hành chính công: giám sát của con người; minh bạch; không phân biệt đối xử; trách nhiệm giải trình và tính tương xứng. Đây là những điều kiện để công nghệ phục vụ hoạt động hành chính mà không làm suy giảm các bảo đảm pháp quyền.

Tiếp nối Tọa đàm, PGS. Charalampos Stamelos, Trường Luật, Đại học Châu Âu Cộng hòa Síp trình bày về Đạo luật Trí tuệ nhân tạo của Liên minh châu Âu (EU AI Act) và Quy định chung về bảo vệ dữ liệu (GDPR), cùng những thách thức pháp lý mới nổi trong kỷ nguyên số. Đây là một trong hai nội dung học thuật trung tâm được xác định trong chương trình Tọa đàm.

Từ kinh nghiệm pháp lý của Liên minh châu Âu, phần trao đổi đặt trọng tâm vào mối quan hệ giữa đổi mới công nghệ với bảo vệ dữ liệu cá nhân, quyền riêng tư, minh bạch thuật toán và trách nhiệm của các chủ thể khi triển khai hệ thống AI. Việc xây dựng khung pháp lý cho AI không thể tách rời các quy định hiện hành về bảo vệ dữ liệu và quyền cơ bản, nhất là khi AI ngày càng tham gia sâu hơn vào hoạt động hành chính, tư pháp và cung cấp dịch vụ công.

Các vấn đề được đặt ra cho thấy quản trị AI không đơn thuần là câu chuyện kỹ thuật mà là vấn đề thiết kế thể chế: ai có quyền sử dụng hệ thống, dữ liệu nào được phép khai thác, khi nào con người phải can thiệp, trách nhiệm thuộc về ai khi hệ thống sai và người dân có quyền khiếu nại, yêu cầu giải thích hoặc sửa chữa quyết định như thế nào.

Phần trao đổi, thảo luận tập trung vào những vấn đề đang được quan tâm trong cả nghiên cứu pháp luật và quản trị công: mức độ tham gia phù hợp của AI trong ra quyết định hành chính; khả năng kiểm chứng và giải thích kết quả do thuật toán tạo ra; bảo vệ dữ liệu cá nhân; nguy cơ định kiến thuật toán; trách nhiệm của cơ quan nhà nước và cán bộ khi sử dụng công cụ AI.

Người học trao đổi tại Tọa đàm.
 

Một điểm nhận được sự quan tâm là AI không làm mất đi trách nhiệm của con người. Khi AI được sử dụng để phân loại hồ sơ, hỗ trợ xác định đối tượng hưởng chính sách, đánh giá rủi ro hay đề xuất phương án xử lý, cán bộ và cơ quan nhà nước vẫn phải giữ quyền quyết định cuối cùng và có khả năng giải thích quyết định đó.

Các ý kiến cũng cho rằng, để AI thực sự đóng góp vào xây dựng nền hành chính hiện đại, việc đầu tư công nghệ phải đồng thời với xây dựng dữ liệu có chất lượng, nâng cao năng lực số của đội ngũ, hoàn thiện quy trình pháp lý và xác lập cơ chế kiểm soát. Một hệ thống AI có khả năng xử lý nhanh nhưng tạo ra quyết định không minh bạch hoặc khó khắc phục khi sai có thể làm gia tăng rủi ro thay vì nâng cao chất lượng quản trị.

Từ góc độ đào tạo, những thay đổi này đặt ra yêu cầu đối với các cơ sở đào tạo luật, hành chính và quản trị công. Người học không chỉ cần nắm các quy định hiện hành mà phải hiểu mối quan hệ giữa pháp luật, dữ liệu, thuật toán và quyền con người; có khả năng nhận diện rủi ro công nghệ và vận dụng tư duy pháp lý vào những tình huống mới phát sinh trong môi trường số.

Phát biểu kết luận Tọa đàm, TS. Trần Thị Lan Anh, Phó Trưởng khoa Luật, Học viện Hành chính và Quản trị công đánh giá các tham luận và trao đổi đã tiếp cận vấn đề AI không chỉ dưới góc độ công nghệ mà đặt trong mối quan hệ trực tiếp với pháp quyền, quyền con người, trách nhiệm của Nhà nước và yêu cầu hiện đại hóa nền hành chính. Chức danh của TS. Trần Thị Lan Anh được xác nhận trên nguồn chính thức của Học viện; đồng chí hiện giữ chức Phó Trưởng khoa Luật.

TS. Trần Thị Lan Anh nhấn mạnh, kinh nghiệm quốc tế cho thấy việc ứng dụng AI trong khu vực công phải được tiếp cận theo hướng lấy con người làm trung tâm và kiểm soát theo mức độ rủi ro. Giá trị của AI nằm ở khả năng hỗ trợ Nhà nước phục vụ người dân nhanh hơn, chính xác hơn và sử dụng dữ liệu hiệu quả hơn; song mọi ứng dụng liên quan đến quyền và lợi ích của cá nhân phải đặt dưới các yêu cầu về tính hợp pháp, minh bạch, khả năng giải thích, trách nhiệm giải trình và giám sát thực chất của con người.

Từ những trao đổi tại Tọa đàm, Phó Trưởng khoa Luật cho rằng đây là những nội dung có giá trị tham khảo trực tiếp đối với nghiên cứu, giảng dạy và hoàn thiện chương trình đào tạo của Học viện. Trong bối cảnh chuyển đổi số và AI ngày càng tác động sâu đến hoạt động của bộ máy nhà nước, đào tạo về hành chính, quản trị công và pháp luật cần giúp người học không chỉ biết sử dụng công nghệ mà còn có khả năng đặt ra những câu hỏi pháp lý đúng: AI được phép làm gì, giới hạn ở đâu, ai chịu trách nhiệm và quyền của người dân được bảo vệ như thế nào.

TS. Trần Thị Lan Anh trân trọng cảm ơn hai chuyên gia Cộng hòa Síp đã chia sẻ những kinh nghiệm có giá trị, cảm ơn các nhà khoa học, giảng viên, học viên và sinh viên tham gia trao đổi; đồng thời bày tỏ kỳ vọng những kết nối học thuật từ Tọa đàm sẽ tiếp tục được phát triển thành các hoạt động hợp tác nghiên cứu, trao đổi chuyên gia và đào tạo giữa Học viện với các cơ sở giáo dục, nghiên cứu quốc tế.

Tọa đàm góp phần bổ sung góc nhìn so sánh và kinh nghiệm quốc tế đối với một vấn đề đang phát triển nhanh cả về công nghệ và pháp lý; qua đó tạo thêm cơ sở khoa học để Học viện tiếp tục nghiên cứu tác động của AI đối với hành chính, quản trị công và pháp luật, hướng tới khai thác công nghệ phục vụ người dân nhưng không tách rời các nguyên tắc của Nhà nước pháp quyền.
 

Huy Tấn