Nâng cao năng lực giảng dạy, nghiên cứu và làm việc trong môi trường quốc tế: Tái định vị vai trò giáo dục đại học trong kỷ nguyên AI

(apag.edu.vn) - Sáng ngày 09/9/2026, Học viện Hành chính và Quản trị công tổ chức Tọa đàm khoa học với chủ đề “Giáo dục đại học trong kỷ nguyên AI: vấn đề, tác động và gợi mở” do các chuyên gia đến từ Pháp và Bỉ trình bày.

Đến tham dự tọa đàm, về phía đại biểu và khách mời có: TS. Phạm Thanh Thảo, giảng viên, chuyên gia tư vấn cao cấp của Cộng hòa Pháp; ông Olivier Lefevre, giảng viên, chuyên gia tư vấn cao cấp từ Vương quốc Bỉ. Về phía Học viện Hành chính và Quản trị công có: PGS.TS. Nguyễn Bá Chiến, Giám đốc Học viện; PGS.TS. Lương Thanh Cường, Phó Giám đốc Học viện; cùng đại diện lãnh đạo các đơn vị và đông đảo giảng viên Học viện tham gia đề án “Nâng cao năng lực giảng dạy, nghiên cứu và làm việc trong môi trường quốc tế cho viên chức, giảng viên Học viện Hành chính và Quản trị công giai đoạn 2026 - 2027, định hướng đến năm 2030”.

Phát biểu khai mạc, PGS.TS. Nguyễn Bá Chiến khẳng định, trí tuệ nhân tạo (AI) hiện nay đã vượt qua vai trò của một công cụ hỗ trợ đơn thuần, trực tiếp tái định hình phương thức con người tiếp cận tri thức và phát triển năng lực. Trong bối cảnh đó, việc nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên Học viện Hành chính và Quản trị công là yêu cầu cấp thiết. Điều này không chỉ giúp thích ứng với những thay đổi của giáo dục đại học mà còn tạo thế chủ động trong việc ứng dụng AI vào giảng dạy, nghiên cứu khoa học và hội nhập quốc tế.

PGS.TS. Nguyễn Bá Chiến cho rằng, mấu chốt của vấn đề không nằm ở việc AI làm được bao nhiêu, mà là xác định rõ việc nào nên giao cho máy móc và năng lực nào bắt buộc con người phải tự tích lũy qua quá trình đọc, viết, tranh luận, thử nghiệm, sửa sai và bảo vệ quan điểm. Nếu phụ thuộc vào AI quá sớm, chúng ta có thể tạo ra sản phẩm nhanh hơn nhưng chưa chắc đã đào tạo nên những người học, giảng viên hay nhà nghiên cứu có tư duy và phán đoán sắc bén. Do đó, việc đưa AI vào giảng dạy và nghiên cứu cần dựa trên tinh thần làm chủ công nghệ, dùng AI để gia tăng năng lực con người, nâng cao chất lượng nghiên cứu, đào tạo và quản trị chứ không chạy theo xu hướng. Đây cũng là nhiệm vụ trọng tâm của Học viện nhằm đổi mới giáo dục đại học, đáp ứng yêu cầu cải cách tổ chức bộ máy và vận hành nền hành chính trong giai đoạn mới.

Trình bày tham luận tại Tọa đàm, TS. Phạm Thị Thanh Thảo và ông Olivier Lefevre đã đi sâu phân tích những tác động căn bản của AI đối với giáo dục đại học, từ cách tiếp cận thông tin, tạo lập tri thức cho đến phương thức tổ chức dạy học và đánh giá người học. Các diễn giả nhận diện: Sự bùng nổ của AI tạo sinh giúp việc tìm kiếm dữ liệu, soạn thảo câu trả lời, báo cáo hay bài thuyết trình trở nên vô cùng nhanh chóng. Mặc dù vậy, có được một câu trả lời hợp lý không đồng nghĩa với việc người học đã thực sự hiểu bản chất, có khả năng đối soát dữ liệu hay đủ năng lực đưa ra phán đoán chuẩn xác. Cốt lõi của thông điệp having information/an answer is not intelligence chính là: Sở hữu thông tin hay đáp án chưa bao giờ đồng nghĩa với năng lực trí tuệ. Khi câu trả lời trở nên quá sẵn có, giá trị cốt lõi của tri thức chuyển dịch  từ việc tạo ra đáp án sang năng lực thẩm định, phản biện, đặt dữ liệu vào đúng bối cảnh và chịu trách nhiệm với quyết định của mình. Chuyên gia cũng đưa ra cảnh báo về nguy cơ xuất hiện “sàn diễn tri thức” - nơi các bài viết, báo cáo do AI tạo ra sở hữu vẻ ngoài rất sâu sắc nhưng không phản ánh mức độ hiểu biết thực chất của người thực hiện. Khi biểu hiện bên ngoài rời xa tri thức nội tại, năng lực phán đoán thực chất của con người lại càng trở nên đắt giá.

Một điểm nhấn đáng chú ý được các diễn giả đưa ra là sự hình thành của “Hệ thống 3” - trạng thái con người san sẻ một phần tiến trình tư duy cho máy móc (delegating part of thinking). Nếu Hệ thống 1 đại diện cho phản xạ nhanh, Hệ thống 2 yêu cầu sự tư duy độc lập và có chủ đích, thì Hệ thống 3 cho phép ủy quyền một phần hoạt động nhận thức cho AI. Đây có thể trở thành trạng thái bình thường mới trong học tập và làm việc trí óc. Đồng thời, thực tế này đòi hỏi phải hình thành “năng lực ủy quyền thông minh” (intelligent delegation): Bắt buộc phải biết việc gì cần tự suy nghĩ, việc gì có thể giao cho AI, nội dung nào cần kiểm chứng và ai là người chịu trách nhiệm cuối cùng. Thách thức lớn nhất không nằm ở việc sử dụng AI, mà ở nguy cơ con người lạm dụng AI như một phản xạ mặc định trước khi tự mình suy nghĩ dẫn đến những sản phẩm bóng bẩy về hình thức nhưng rỗng về năng lực nhận thức và bảo vệ lập luận.

Từ thực trạng trên, các diễn giả khuyến nghị giáo dục đại học cần thay đổi góc nhìn về bản chất của việc học và phương pháp đánh giá. Việc sinh viên phụ thuộc vào AI không hoàn toàn do lười biếng, mà xuất phát từ cách định vị mục tiêu học tập. Nếu mục tiêu chỉ là hoàn thiện sản phẩm để lấy điểm, dùng AI sẽ là lựa chọn tối ưu. Ngược lại, nếu mục tiêu là rèn luyện năng lực qua quá trình đọc, tư duy, thử sai và tự điều chỉnh, người học bắt buộc phải dấn thân nhiều hơn vào tiến trình nhận thức. Do đó, giảng viên cần chủ động thiết kế các trải nghiệm học tập mới giúp người học phát triển năng lực thực tế thay vì chỉ giao các dạng bài tập truyền thống.

Trong bối cảnh AI dễ dàng tạo ra các sản phẩm đạt chuẩn về hình thức từ đó các đánh giá mang tính truyền thống như bài luận hay bài thuyết trình không còn đủ để chứng minh cho một quá trình học tập thực chất. Việc dạy và học vì vậy cần chuyển dịch từ kiểm tra sản phẩm cuối cùng sang đánh giá tiến trình tư duy thông qua khả năng giải trình, lập luận, phản biện, kiểm chứng nguồn tin và chịu trách nhiệm về quyết định đưa ra. Điều này đặt ra yêu cầu tái định vị vai trò của giảng viên không chỉ truyền thụ kiến thức hay đưa ra câu trả lời, mà quan trọng hơn là người thiết kế hành trình học tập, đặt câu hỏi gợi mở, thách thức các lập luận chưa vững và định hướng năng lực phán đoán cho sinh viên.

Ngoài ra, các chuyên gia khẳng định sự phát triển của AI không hề làm giảm tầm quan trọng của kiến thức nền, mà ngược lại càng khiến tri thức chuyên môn trở nên đắt giá. Người học chỉ có thể phát hiện sai sót và khai thác AI hiệu quả khi có một nền tảng kiến thức đủ sâu. Năng lực chuyên môn không tự nhiên sinh ra từ một đáp án đúng có sẵn, mà phải trải qua quá trình tìm tòi, thực hành, so sánh, mắc lỗi và sửa chữa. Vì thế, giáo dục đại học cần duy trì những thử thách cần thiết để sinh viên thực sự rèn luyện bản lĩnh, tránh để AI thay thế toàn bộ tiến trình này.

Các diễn giả nhấn mạnh mục tiêu của giáo dục đại học là đào tạo nên những con người không chỉ giỏi khai thác AI mà còn biết phân công công việc hợp lý giữa người và máy; biết khi nào nên dùng, khi nào cần kiểm chứng hoặc bác bỏ kết quả từ AI và luôn chịu trách nhiệm với quyết định cuối cùng. Trong môi trường nghề nghiệp biến đổi liên tục, việc học phải trở thành quá trình suốt đời. Các trường đại học không cần đua tốc độ tạo câu trả lời với AI, mà cần tập trung vào sứ mệnh cốt lõi: Phát triển kiến thức nền, tư duy nhận thức, năng lực phán đoán và trách nhiệm cá nhân. Đây chính là nền tảng bền vững để đội ngũ giảng viên, nhà nghiên cứu và người học làm chủ, đánh giá và kiểm soát AI một cách hiệu quả và trách nhiệm.

Tại Tọa đàm,các viên chức và giảng viên Học viện đã tích cực trao đổi, thảo luận và chia sẻ những vấn đề thực tiễn liên quan đến hoạt động giảng dạy, nghiên cứu, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và làm việc trong môi trường quốc tế. Các ý kiến trao đổi đã góp phần làm rõ hơn những yêu cầu mới đối với đội ngũ viên chức, giảng viên trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập ngày càng sâu rộng. Qua đó, Tọa đàm không chỉ tạo diễn đàn kết nối, chia sẻ kinh nghiệm mà còn góp phần gợi mở các định hướng thiết thực nhằm nâng cao năng lực chuyên môn, khả năng thích ứng và hiệu quả thực hiện nhiệm vụ của đội ngũ viên chức, giảng viên Học viện trong thời gian tới.

Hoài Thu