Thúc đẩy đổi mới quản trị công thông qua hoàn thiện cơ chế phân cấp, phân quyền ở Việt Nam

(apag.edu.vn) - Chiều ngày 21/5/2026, Học viện Hành chính và Quản trị công tổ chức Tọa đàm khoa học “Cơ sở lý luận hoàn thiện thể chế về phân cấp, phân quyền giữa các cấp chính quyền ở Việt Nam trong kỷ nguyên mới”. Đây là hoạt động thuộc Đề tài khoa học cấp Bộ năm 2026 “Hoàn thiện thể chế phân cấp, phân quyền giữa các cấp chính quyền ở Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới” của Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh do PGS.TS. Trần Thị Diệu Oanh, Trưởng Khoa Luật làm Chủ nhiệm đề tài.

Tọa đàm có sự tham gia của các thành viên nhóm nghiên cứu đề tài cấp Bộ cùng đông đảo chuyên gia, nhà khoa học, giảng viên, nghiên cứu sinh trong và ngoài Học viện. PGS.TS. Trần Thị Diệu Oanh, Trưởng Khoa Luật chủ trì buổi toạ đàm.

Hoàn thiện thể chế phân cấp, phân quyền giữa các cấp chính quyền đang trở thành một trong những yêu cầu trọng tâm trong tiến trình đổi mới tổ chức bộ máy nhà nước, xây dựng nền hành chính hiện đại và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp ở Việt Nam hiện nay. Trong bối cảnh đó, việc tiếp tục làm rõ cơ sở lý luận, nhận diện những “điểm nghẽn” từ thực tiễn và đề xuất các giải pháp hoàn thiện cơ chế quản trị nhà nước được xem là vấn đề có ý nghĩa cấp thiết cả về lý luận và thực tiễn.

Phát biểu đề dẫn, PGS.TS. Trần Thị Diệu Oanh nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết phải tiếp tục hoàn thiện thể chế phân cấp, phân quyền trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh cải cách tổ chức bộ máy, tinh gọn hệ thống hành chính và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Theo PGS.TS. Trần Thị Diệu Oanh, việc xác định rõ thẩm quyền giữa các cấp chính quyền theo nguyên tắc “cấp tốt nhất” không chỉ nhằm nâng cao hiệu quả quản trị mà còn là yêu cầu quan trọng trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Làm rõ hơn nội dung này, PGS.TS. Trần Thị Diệu Oanh cho rằng Trung ương cần tập trung thực hiện vai trò kiến tạo, điều tiết vĩ mô và kiểm tra, giám sát; trong khi địa phương phải được trao quyền chủ động trong tổ chức thực hiện và chịu trách nhiệm đối với kết quả quản trị. Tuy nhiên, thực tiễn hiện nay vẫn còn tồn tại nhiều bất cập như chưa phân định rõ giữa “phân cấp” và “phân quyền”, thiếu đồng bộ giữa luật chung và luật chuyên ngành, cơ chế “xin - cho” còn tồn tại và địa phương chưa thực sự được trao quyền tự chủ đầy đủ. Theo PGS.TS. Trần Thị Diệu Oanh, đây là những vấn đề cần tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện nhằm xây dựng nền hành chính hiện đại, hiệu lực, hiệu quả và thích ứng với yêu cầu chuyển đổi số, hội nhập quốc tế trong giai đoạn mới.

Tiếp cận từ góc độ thể chế và thực tiễn quản lý nhà nước, TS. Trần Thị Hải Yến tập trung phân tích những thay đổi trong phân cấp, phân quyền khi triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp từ năm 2025. Theo bà, việc ban hành Luật Tổ chức Chính phủ năm 2025, Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 cùng 28 nghị định về phân quyền, phân cấp và phân định thẩm quyền đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng cho mô hình quản trị địa phương mới.

Từ thực tiễn triển khai, TS. Trần Thị Hải Yến cho rằng quá trình này đã góp phần tăng tính chủ động của địa phương trong quản lý ngân sách, giáo dục, đầu tư, tài nguyên và tổ chức bộ máy. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, vẫn còn nhiều khó khăn như chồng chéo pháp luật, nhận thức chưa thống nhất về các khái niệm “phân công”, “phân cấp”, “phân quyền”, hạn chế về năng lực thực thi và tình trạng “phân cấp nhưng chưa trao đủ nguồn lực”. Theo TS. Trần Thị Hải Yến, việc tiếp tục hoàn thiện pháp luật gắn với cơ chế kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình là yêu cầu cần thiết để xây dựng nền quản trị hiện đại, hiệu quả và bền vững.

Từ thực tiễn khu vực Tây Nguyên, NCS. Lê Thị Tình tập trung phân tích yêu cầu hoàn thiện cơ chế phân cấp, phân quyền gắn với đặc thù vùng miền trong bối cảnh đổi mới quản trị quốc gia và quản trị địa phương theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng.

Theo bà, Tây Nguyên là khu vực có nhiều đặc thù về vị trí chiến lược, dân cư đa dân tộc, địa hình rộng lớn và vai trò quan trọng về quốc phòng - an ninh. Tuy nhiên, cơ chế quản lý hiện nay vẫn còn mang tính khuôn mẫu, chưa phát huy hiệu quả quyền tự chủ của địa phương. Từ đó, tham luận đề xuất tiếp tục hoàn thiện thể chế phân cấp theo hướng tăng quyền tự chủ trong đầu tư công, tài chính, quản lý rừng, quy hoạch và phát triển vùng; đồng thời nâng cao năng lực bộ máy, cải cách hành chính, chuyển đổi số và trách nhiệm giải trình của chính quyền địa phương.

Đưa ra góc nhìn so sánh quốc tế, NCS. Lê Ngọc Hưng phân tích mô hình chính quyền địa phương của Nhật Bản như một điển hình tiêu biểu về phân cấp, phân quyền hiệu quả với đặc trưng nổi bật là tính tự chủ cao của địa phương đi đôi với cơ chế kiểm soát và trách nhiệm giải trình chặt chẽ.

Phân tích sâu hơn, ông cho rằng nền tảng của mô hình này được hình thành từ Hiến pháp năm 1946 và Luật Tự quản địa phương năm 1947, qua đó xác lập nguyên tắc “tự quản địa phương” như một bộ phận quan trọng của quản trị quốc gia hiện đại. Nhật Bản vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp theo nguyên tắc bổ trợ, nghĩa là nhiệm vụ nào địa phương thực hiện hiệu quả thì giao cho địa phương thực hiện. Từ kinh nghiệm quốc tế này, NCS. Lê Ngọc Hưng cho rằng Việt Nam cần tiếp tục tăng quyền tự chủ cho địa phương đối với các vấn đề gắn trực tiếp với đời sống dân cư, đồng thời hoàn thiện cơ chế giám sát, trách nhiệm giải trình và sự tham gia của người dân trong quản trị công.

Tập trung vào những vấn đề thực tiễn trong tổ chức và thực thi quyền lực nhà nước, đồng chí Bùi Công Quang nhấn mạnh “nút thắt” lớn nhất hiện nay của phân cấp, phân quyền nằm ở cơ chế tài chính và quản lý ngân sách nhà nước. Theo đồng chí, tính khả thi của phân cấp không chỉ phụ thuộc vào quyền thu mà quan trọng hơn là quyền chi và khả năng tự chủ nguồn lực của địa phương.

Đồng chí Bùi Công Quang đồng thời cho rằng cần xác định rõ vai trò, vị trí và trách nhiệm giữa các cơ quan trong bộ máy nhà nước, nhất là trong lĩnh vực quốc phòng, an ninh. Việc minh định rõ trách nhiệm giữa Chính phủ với các bộ, ngành không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước mà còn tháo gỡ nhiều vướng mắc pháp lý trong quá trình tổ chức và thực thi quyền lực hiện nay.

Tiếp cận từ góc độ cải cách thể chế hành chính, NCS. Lê Thị Quỳnh Mi đánh giá việc vận hành mô hình chính quyền hai cấp từ ngày 01/7/2025 là bước chuyển lớn trong cải cách hành chính ở Việt Nam. Theo bà, việc rà soát hơn 5.000 văn bản và ban hành 28 nghị định chuyên biệt đã tạo ra sự dịch chuyển mạnh mẽ quyền lực về cho địa phương, đặc biệt là cấp xã sau khi bỏ cấp huyện.

Tuy nhiên, từ thực tiễn triển khai, tham luận cũng chỉ ra nhiều “điểm nghẽn” như nguy cơ xung đột giữa các nghị định mới với luật chuyên ngành chưa kịp sửa đổi; áp lực quá tải đối với chính quyền cấp xã; hạn chế về năng lực cán bộ, nguồn lực tài chính và hạ tầng công nghệ. Theo bà, đây là những vấn đề cần tiếp tục được tháo gỡ để bảo đảm hiệu quả vận hành của mô hình chính quyền địa phương mới.

Tiếp cận từ góc độ kiểm soát quyền lực và bảo vệ quyền con người trong hoạt động tư pháp, NCS. Nguyễn Trường Sơn tập trung làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn đặt ra trong kiểm soát quyền lực và bảo vệ quyền con người trong hoạt động tư pháp hiện nay. Theo ý kiến tham luận, Việt Nam hiện vẫn chưa hình thành đầy đủ cơ chế đánh giá tính hợp pháp gắn với bảo vệ quyền con người, quyền công dân; đồng thời còn thiếu hệ thống lý luận chuyên sâu liên quan đến các phương pháp tiếp cận hiện đại trong lĩnh vực này.

Đáng chú ý, tham luận nhấn mạnh nguyên tắc tương xứng - một nguyên tắc phát triển từ luật hành chính và luật hiến pháp Đức sau Chiến tranh thế giới thứ hai, hiện đã được áp dụng rộng rãi tại nhiều quốc gia châu Âu và châu Á. Theo đó, nguyên tắc này được xem là công cụ quan trọng nhằm kiểm soát quyền lực công, bảo đảm sự cân bằng giữa lợi ích công và quyền con người trong hoạt động tư pháp và quản trị nhà nước.

Bên cạnh đó, tham luận cũng đề cập vai trò đặc biệt quan trọng của hoạt động giải thích pháp luật trong hệ thống pháp lý hiện đại. Qua nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế, đặc biệt tại các quốc gia châu Âu và Hoa Kỳ, đại diện nhóm cho rằng việc ban hành văn bản pháp luật mới chỉ là bước khởi đầu, trong khi quá trình giải thích pháp luật mới là yếu tố quyết định hiệu lực thực tiễn của pháp luật. Tuy nhiên, tại Việt Nam hiện nay, các nghiên cứu về giải thích pháp luật, phương pháp luận giải thích cũng như thẩm quyền và chủ thể thực hiện hoạt động này vẫn còn tương đối hạn chế, cần tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện trong thời gian tới.

Từ nghiên cứu vụ án hành chính liên quan đến cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất tại thành phố Đà Nẵng sau khi vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, NCS. Dương Thị Ngọc Thương tập trung phân tích những vấn đề đặt ra trong phân cấp, phân quyền quản lý nhà nước về đất đai khi triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp thông qua nghiên cứu vụ án hành chính số 108 của Tòa án nhân dân thành phố Đà Nẵng. Từ tình huống thực tiễn liên quan đến hồ sơ cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất được chuyển giao giữa các cấp chính quyền, nhóm nghiên cứu cho rằng quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về cơ chế kế thừa trách nhiệm công vụ, xử lý hồ sơ tồn đọng và bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người dân.

Tham luận nhấn mạnh, việc phân cấp, phân quyền chỉ thực sự hiệu quả khi đi kèm đầy đủ dữ liệu, nhân lực, cơ chế phối hợp và trách nhiệm giải trình rõ ràng. Đồng thời, nhóm nghiên cứu đề xuất cần hoàn thiện cơ chế xử lý các sai sót hành chính lịch sử, tăng cường vai trò của tài phán hành chính trong kiểm soát quyền lực công và xây dựng hệ thống dữ liệu liên thông phục vụ vận hành mô hình chính quyền số, chính quyền địa phương hiện đại.

Kết luận Tọa đàm, PGS.TS. Trần Thị Diệu Oanh ghi nhận và đánh giá cao tinh thần nghiên cứu nghiêm túc, trách nhiệm cùng những đóng góp tâm huyết của các nhóm tham luận. Theo đó, nhiều ý kiến, đề xuất được đưa ra có giá trị lý luận và thực tiễn, góp phần làm rõ các vấn đề đặt ra trong quản trị nhà nước và hoàn thiện pháp luật trong bối cảnh mới. PGS.TS. Trần Thị Diệu Oanh đồng thời trân trọng cảm ơn sự tham gia, trao đổi trách nhiệm của các giảng viên, học viên và đại biểu tham dự chương trình.

Huy Tấn