Văn hóa đọc trong kỷ nguyên số tại các cơ sở giáo dục đại học: thực trạng và giải pháp

(apag.edu.vn) - Sáng ngày 21/4/2026, tại Hà Nội, Học viện Hành chính và Quản trị công tổ chức Tọa đàm khoa học “Văn hóa đọc trong kỷ nguyên số tại các cơ sở giáo dục đại học: thực trạng và giải pháp”. Tọa đàm được tổ chức theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến đến các Phân hiệu của Học viện.

Tham dự Tọa đàm, về phía đại biểu, khách mời có: TS. Nguyễn Công Dũng, Ủy viên Hội đồng biên tập Chuyên trách Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, nguyên Tổng biên tập Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam; TS. Vũ Dương Thúy Ngà, Nguyên Vụ trưởng Vụ Thư viện, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; TS. Tống Đức Thảo, Phó Viện trưởng Viện Thông tin Khoa học, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh; ThS. Trần Thị Phương Lan, Trưởng phòng Đọc, Thư viện Quốc gia Việt Nam; Nhà báo, Đặng Đình Chấn, Phó Tổng Biên tập Tạp chí Việt Nam Hội nhập; TS. Chu Quốc Dũng, Trưởng ban Biên tập Báo An ninh thủ đô; TS. Nguyễn Thị Kim Dung, Phó Trưởng khoa, Khoa Quản trị thông tin, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội; ông Nguyễn Việt Tiến, Giám đốc Thư viện, Học viện Tài chính; ThS. Nguyễn Quang Anh, Trường THPT Chuyên Hà Nội - Amsterdam.

Về phía Học viện Hành chính và Quản trị công có: PGS.TS. Nguyễn Bá Chiến, Bí thư Đảng ủy, Giám đốc Học viện; TS. Hoàng Ngọc Hải, Phó Giám đốc Học viện; lãnh đạo các đơn vị thuộc, trực thuộc Học viện; cùng đông đảo viên chức, giảng viên, sinh viên Học viện.

Phát biểu chỉ đạo tại Tọa đàm, PGS.TS. Nguyễn Bá Chiến khẳng định văn hóa đọc giữ vị trí nền tảng trong phát triển tri thức, chất lượng giáo dục và nguồn nhân lực quốc gia. Trong bối cảnh chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo, đọc không chỉ là phương thức tiếp nhận thông tin mà là quá trình tư duy chủ động, giúp hình thành năng lực tự học, tư duy phản biện và sáng tạo.

Đối với giáo dục đại học, văn hóa đọc được xác định là điều kiện cốt lõi để nâng cao chất lượng đào tạo, thúc đẩy nghiên cứu khoa học và phát triển học thuật bền vững. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy hành vi đọc đang có nhiều biến đổi: xu hướng đọc nhanh, lệ thuộc công nghệ, hạn chế tiếp cận tài liệu gốc và suy giảm chiều sâu tư duy. Điều này đặt ra yêu cầu sử dụng công nghệ một cách hợp lý, bảo đảm hỗ trợ học tập nhưng không thay thế năng lực tư duy độc lập, đồng thời giữ vững các chuẩn mực học thuật.

Từ góc độ định hướng phát triển, Học viện Hành chính và Quản trị công xác định phát triển văn hóa đọc là nhiệm vụ chiến lược, gắn trực tiếp với chất lượng đào tạo cán bộ, công chức, viên chức và năng lực nghiên cứu, tư vấn chính sách.

PGS.TS. Nguyễn Bá Chiến nhấn mạnh các định hướng trọng tâm: đưa văn hóa đọc trở thành yêu cầu thực chất trong chương trình đào tạo; phát triển hệ thống thư viện hiện đại; đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng tăng cường tự học và phản biện; bảo đảm liêm chính học thuật; phát huy vai trò nêu gương của giảng viên; xây dựng phong trào đọc sách trong toàn Học viện. Qua đó, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục đại học, hướng tới xây dựng xã hội học tập và phát triển bền vững dựa trên tri thức và đổi mới sáng tạo.

Báo cáo đề dẫn tại Tọa đàm, TS. Vũ Thúy Hiền nhấn mạnh vai trò nền tảng của văn hóa đọc đối với chất lượng giáo dục đại học và sự phát triển nguồn nhân lực trong bối cảnh chuyển đổi số. Trong thời đại tri thức, uy tín của một cơ sở giáo dục không chỉ được đo bằng quy mô đào tạo mà còn bởi chất lượng giảng dạy, năng lực nghiên cứu của giảng viên và năng lực tư duy, thích ứng của người học. Những yếu tố này được hình thành trên cơ sở văn hóa đọc, năng lực tự học, tự nghiên cứu và môi trường học thuật liêm chính.

Thực tiễn cho thấy, dưới tác động của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo, phương thức tiếp cận tri thức đã thay đổi đáng kể, với ưu thế về tốc độ và sự phong phú của học liệu. Tuy nhiên, cũng xuất hiện những hạn chế như xu hướng đọc lướt, tiếp nhận thông tin phân mảnh, suy giảm khả năng đọc sâu và năng lực kiểm chứng, hệ thống hóa tri thức. Việc sử dụng AI thiếu kiểm soát còn tiềm ẩn nguy cơ làm giảm tư duy độc lập và trách nhiệm học thuật.

Vấn đề cốt lõi không phải là thiếu thông tin mà là khả năng chuyển hóa thông tin thành tri thức và năng lực. Trong bối cảnh mới, văn hóa đọc cần được hiểu theo nghĩa rộng, bao gồm năng lực đọc sâu, đọc phản biện, khả năng đối thoại học thuật và tinh thần tự học suốt đời. Đồng thời, người học phải từng bước trở thành chủ thể đồng kiến tạo tri thức trong môi trường học thuật mở. Đối với Học viện Hành chính và Quản trị công, phát triển văn hóa đọc được xác định là nhiệm vụ trọng tâm, gắn với đổi mới toàn diện đào tạo, nghiên cứu và chuyển đổi số, nhằm hướng tới phát triển bền vững và nâng cao chất lượng giáo dục đại học.

Trong bối cảnh đó, Tọa đàm được tổ chức sẽ tập trung thảo luận các nội dung: thực trạng và xu hướng hành vi đọc; tác động của công nghệ số và AI; yêu cầu phát triển năng lực đọc và tư duy; vai trò mới của thư viện như trung tâm học liệu số; và các giải pháp xây dựng văn hóa đọc gắn với đổi mới phương pháp giảng dạy, nâng cao chất lượng học liệu và bảo đảm liêm chính học thuật.

Tham luận tại Tọa đàm, TS. Nguyễn Công Dũng khẳng định, văn hóa đọc không đơn thuần là thói quen cá nhân mà là một hệ thống giá trị từ nhận thức đến hành động, đóng vai trò then chốt trong việc tiếp nhận tri thức và phát triển tư duy. Ông nhận diện rằng, môi trường số vừa mở ra kho tàng học liệu khổng lồ, vừa đặt ra thách thức về tình trạng đọc lướt, đọc phân mảnh và sự lệ thuộc vào các nội dung rút gọn. Từ thực trạng đó, ông đề xuất các nhóm giải pháp đồng bộ nhằm phát triển văn hóa đọc tại các trường đại học, bao gồm: nâng cao nhận thức cho sinh viên và giảng viên về giá trị của việc đọc sâu; hiện đại hóa hệ thống thư viện theo mô hình thư viện số thông minh và đặc biệt là gắn kết hoạt động đọc với chương trình đào tạo như một yêu cầu bắt buộc. TS. Nguyễn Công Dũng cũng nhấn mạnh thêm, việc trang bị kỹ năng chọn lọc, thẩm định thông tin là “chìa khóa” giúp người học tận dụng công nghệ để nâng cao chất lượng học tập mà không làm mai một đi chiều sâu của tri thức trong kỷ nguyên số.

Bàn về các giải pháp phát triển văn hóa đọc của sinh viên trong kỷ nguyên số, TS. Vũ Dương Thúy Ngà chỉ ra rằng, dù công nghệ mở ra kho tàng tri thức khổng lồ nhưng cũng gây ra nhiều hệ lụy về lối “đọc nông”, đọc phân mảnh và sự lệ thuộc vào các nội dung rút gọn trên mạng xã hội. Để khắc phục tình trạng này, bà nhấn mạnh vai trò chủ động của sinh viên trong việc rèn luyện tư duy phản biện và kỹ năng thẩm định thông tin, thay vì chỉ tiếp nhận thụ động; đồng thời, bà đề cao trách nhiệm của nhà trường trong việc đổi mới phương pháp dạy học gắn liền với yêu cầu đọc học thuật, cũng như việc hiện đại hóa thư viện thành các trung tâm tri thức số chuẩn mực, coi công nghệ như một công cụ hỗ trợ đắc lực chứ không phải rào cản nhằm xây dựng một thế hệ người đọc biết cân bằng giữa sự tiện lợi của kỹ thuật số và chiều sâu của tri thức truyền thống.

Tham luận tại Tọa đàm, TS. Nguyễn Thị Kim Dung chỉ ra rằng, sự xuất hiện của AI tạo sinh đã tái cấu trúc cách sinh viên tiếp cận tri thức, chuyển từ việc đọc văn bản thuần túy sang tương tác với công nghệ để tóm tắt và diễn giải nội dung. Thông qua một khung tích hợp đa tầng, bà đã làm rõ bốn nhóm yếu tố chính tác động đến hành vi này, bao gồm: năng lực và động cơ của cá nhân; sự thuận tiện của công nghệ; vai trò điều tiết của AI trong việc xử lý thông tin; áp lực từ môi trường học thuật. Bà gợi mở một số chính sách cụ thể cho ba cấp quản lý: (1) Cấp quản lý giáo dục (cần cụ thể hóa năng lực đọc siêu văn bản và kỹ năng phản biện nội dung do AI tạo vào khung năng lực số); (2) Cơ sở đào tạo đại học (tích hợp đọc sâu và năng lực AI vào chuẩn đầu ra; thiết kế đánh giá yêu cầu so sánh đa nguồn, phản biện nội dung AI; bồi dưỡng giảng viên về chiến lược đọc số và quản lý rủi ro nhận thức; đánh giá học thuật phải tạo động lực cho đọc sâu, không tối ưu hóa đọc lướt); (3) Thư viện đại học: cần tái định vị thư viên trở thành trung tâm học tập, đào tạo đọc siêu văn bản và sửa dụng AI có đạo đức; hướng dẫn khai thác cơ sở dữ liệu chuyên sâu; tham vấn chiến lược đọc và quản lý quá tải nhận thức.

Tại Tọa đàm, em Đỗ Hà Chi đã phân tích những tác động đa chiều của mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo đối với văn hóa đọc của sinh viên trong kỷ nguyên số. Em Hà Chi chỉ ra rằng, dù công nghệ mang lại sự linh hoạt và nguồn tài nguyên khổng lồ nhưng công nghệ cũng kéo theo nhiều hệ lụy, làm suy giảm khả năng tư duy sâu và sự kiên nhẫn khi tiếp cận các tài liệu học thuật phức tạp; đồng thời nêu rõ hiện tượng sinh viên hiện nay quá phụ thuộc vào các nội dung tóm tắt hoặc sự hỗ trợ từ AI, dẫn đến việc tiếp nhận tri thức một cách thụ động và thiếu kiểm chứng. Từ thực trạng đó, em Hà Chi đề xuất: sinh viên cần chủ động rèn luyện kỹ năng đọc có chọn lọc và tư duy phản biện; đồng thời, nhà trường cần định hướng cách thức sử dụng công nghệ một cách trách nhiệm để biến những “làn sóng” công nghệ thành công cụ đắc lực hỗ trợ cho việc nghiên cứu và tích lũy tri thức bền vững.

Hội thảo cũng nhận được nhiều ý kiến chia sẻ của các chuyên gia, nhà khoa học, từ nhận diện thực trạng, phân tích nguyên nhân đến đề xuất định hướng và giải pháp phát triển văn hóa đọc trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay.

(1) Về thực trạng:  thói quen đọc sách của giới trẻ, đặc biệt là học sinh và sinh viên, đang suy giảm ở mức báo động do sự bùng nổ của các hình thức giải trí nhanh, mạng xã hội và trò chơi điện tử đã làm thay đổi cách tiếp cận tri thức, khiến việc đọc sách truyền thống dần bị lấn át, dẫn đến xu hướng đọc hời hợt, thiếu chiều sâu.

(2) Nguyên nhân cốt lõi: văn hóa đọc chưa được xây dựng một cách bền vững, còn mang tính phong trào, hình thức; không gian và phương thức tiếp cận tri thức (đặc biệt là thư viện) chưa đủ hấp dẫn, chưa thích ứng tốt với môi trường số.

(3) Định hướng phát triển: cần thiết lập cơ chế thúc đẩy đọc trong đại học (kết hợp giữa khuyến khích và các yêu cầu học thuật mang tính bắt buộc, nhằm hình thành thói quen đọc và ý thức tự học của sinh viên); xây dựng môi trường học thuật trong đó việc đọc trở thành nhu cầu tự thân và chuẩn mực văn hóa; phát triển văn hóa đọc cần được triển khai bền vững, có chiều sâu, tránh chạy theo phong trào hay khẩu hiệu ngắn hạn; Thư viện cần trở thành không gian sáng tạo, học tập, giao lưu tri thức, được thiết kế hiện đại, hấp dẫn, phù hợp với môi trường số. Đồng thời, phải kết hợp hài hòa giữa tài liệu in và tài liệu điện tử, không xem nhẹ giá trị của sách in trong việc nuôi dưỡng tri thức và nhân cách.

Phát biểu kết luận Tọa đàm, TS. Hoàng Ngọc Hải, Phó Giám đốc Học viện Hành chính và Quản trị công, trân trọng cảm ơn các đại biểu, nhà khoa học đã góp nhiều ý kiến tâm huyết, sâu sắc cho Tọa đàm. TS. Hoàng Ngọc Hải khẳng định, văn hóa đọc vẫn luôn là nền tảng cốt lõi của giáo dục đại học, là con đường then chốt để hình thành tư duy độc lập và năng lực nghiên cứu cho người học dù trong bất kỳ bối cảnh công nghệ nào. Trong bối cảnh chuyển đổi số vừa mang lại cơ hội tiếp cận tri thức khổng lồ, vừa đặt ra thách thức về lối đọc nông và sự lệ thuộc vào công cụ số, đòi hỏi một sự kết hợp hài hòa giữa giá trị truyền thống và hiện đại, việc thúc đẩy người học trở thành chủ thể đồng kiến tạo tri thức và đặt liêm chính học thuật là yêu cầu sống còn trong kỷ nguyên số. TS. Hoàng Ngọc Hải tin tưởng rằng, qua buổi Tọa đàm hôm nay, tinh thần học tập suốt đời sẽ thấm sâu và trở thành nét đẹp văn hóa đặc trưng, định vị giá trị của mỗi thành viên dưới mái nhà chung Học viện Hành chính và Quản trị công.

Như Ngọc