Thực tiễn thi hành các quy định của Hiến pháp năm 2013 về kinh tế, xã hội, văn hóa, giáo dục, khoa học công nghệ và môi trường: Thực trạng, vấn đề đặt ra và giải pháp

Hội thảo có sự tham dự của: GS.TS. Phạm Hồng Thái, Nguyên Trưởng Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội; PGS.TS. Ngô Đình Xây, Nguyên Vụ trưởng, Vụ Lý luận chính trị, Ban Tuyên giáo Trung ương; PGS.TS. Nguyễn Hữu Hải, Nguyên Trưởng khoa, Học viện Hành chính Quốc gia; TS. Tạ Ngọc Hải, Nguyên Phó Viện trưởng Viện Khoa học Tổ chức nhà nước, Bộ Nội vụ; TS. Nguyễn Thị Hường, Nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu khoa học hành chính, Học viện Hành chính Quốc gia cùng lãnh đạo các đơn vị thuộc Học viện, các nhà khoa học, chuyên gia, giảng viên của Học viện.

Phát biểu đề dẫn Hội thảo, PGS.TS. Lương Thanh Cường, Phó Giám đốc Học viện gửi lời cảm ơn trân trọng đến các nhà khoa học, các chuyên gia trong và ngoài Học viện đã dành thời gian nghiên cứu, viết bài tham luận và đến tham dự hội thảo. PGS.TS. Lương Thanh Cường cho biết đề tài cấp Bộ trọng điểm này được triển khai trong giai đoạn từ tháng 6/2026 đến tháng 6/2027. Hội thảo số 01 được xem là sự kiện khởi động quan trọng nhằm tạo diễn đàn trao đổi, thảo luận sâu sắc và làm rõ các nội dung trọng tâm cho quá trình nghiên cứu của đề tài.

PGS.TS. Lương Thanh Cường mong muốn hội thảo tập trung để làm rõ vào 3 nhóm vấn đề then chốt: (1) Làm rõ bản chất và nội hàm của thi hành Hiến pháp: cần xác định cụ thể thi hành các quy định hiến định bắt đầu từ đâu, gồm các quy trình, khâu, bước, nội dung nào, ở tầm mức và phạm vi giới hạn ra sao; (2) Xây dựng tiêu chí đánh giá: thảo luận, gợi mở các tiêu chí khoa học làm cơ sở đánh giá chính xác mức độ thi hành các quy định của Hiến pháp năm 2013 trên toàn bộ các lĩnh vực kinh tế, xã hội, văn hóa, giáo dục, khoa học công nghệ và môi trường; (3) Đánh giá thực tiễn và bài học kinh nghiệm: chia sẻ thực trạng thi hành các quy định hiến định từ mốc thời điểm Hiến pháp năm 2013 có hiệu lực  từ ngày 01/01/2014 đến nay. Qua đó, rút ra bài học kinh nghiệm, xác định các giá trị tham khảo để phục vụ quá trình hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả thi hành hoặc đề xuất sửa đổi, bổ sung Hiến pháp. PGS.TS. Lương Thanh Cường nhấn mạnh việc nghiên cứu tổng kết thi hành Hiến pháp năm 2013 phải gắn liền với bối cảnh mới của đất nước, đặc biệt là các định hướng lớn trong Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và các Nghị quyết mới của Bộ Chính trị. Đề tài không chỉ nhìn lại chặng đường đã qua mà còn hướng tới mục tiêu phục vụ trực tiếp cho các cột mốc phát triển chiến lược của dân tộc.

Mở đầu Hội thảo, GS.TS. Phạm Hồng Thái, Nguyên Trưởng Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội trình bày tham luận với chủ đề “Đổi mới tư duy pháp luật và tư duy xây dựng pháp luật theo tinh thần Nghị quyết 66-NQ/TW ngày 30/4/2024 của Bộ Chính trị và Nghị quyết Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XVI” đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đổi mới nhận thức, quy trình và phương thức lập pháp nhằm hướng đến mục tiêu kiến tạo phát triển và phục vụ con người, doanh nghiệp trong bối cảnh phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, xây dựng Nhà nước pháp quyền và hội nhập quốc tế. Ông khẳng định vị trí thượng tôn của pháp luật và ghi nhận những thành tựu quan trọng của hệ thống pháp luật Việt Nam tính đến năm 2026 với khoảng 325 luật, bộ luật, pháp lệnh cùng các văn bản hướng dẫn giúp đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và đảm bảo tính công khai, minh bạch. Trên cơ sở đó, tham luận đề xuất các định hướng cốt lõi theo tinh thần Nghị quyết 66-NQ/TW và Đại hội XIV, bao gồm việc chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang kiến tạo, phục vụ; lấy sự hài lòng và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp làm thước đo; đồng thời đổi mới quy trình lập pháp để nâng cao tính dự báo, tính khả thi, khơi thông mọi nguồn lực cho phát triển kinh tế - xã hội.

Tiếp theo, PGS.TS. Ngô Đình Xây, Nguyên Vụ trưởng, Vụ Lý luận chính trị, Ban Tuyên giáo Trung ương trình bày tham luận “Yêu cầu về đột phá xây dựng và thực thi thể chế phát triển đất nước đáp ứng kỷ nguyên vươn mình của dân tộc theo định hướng của Đảng trong văn kiện Đại hội XIV và các nghị quyết mới của Bộ Chính trị về công tác xây dựng thể chế” đã khẳng định đột phá trong xây dựng và thực thi thể chế phát triển chính là chìa khóa chiến lược nhằm tháo gỡ điểm nghẽn của điểm nghẽn, khơi thông mọi nguồn lực để đưa đất nước tự tin bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Ông chỉ rõ yêu cầu cấp thiết phải đổi mới căn bản tư duy lập pháp: chuyển mạnh từ tư duy quản lý, cấm đoán sang tư duy kiến tạo phát triển, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ, đồng thời kịp thời thể chế hóa các mô hình kinh tế mới như kinh tế số, kinh tế xanh và đổi mới sáng tạo. Để thực thi thành công các yêu cầu đột phá thể chế, bài tham luận gợi mở các nhóm giải pháp then chốt: nâng cao chất lượng dự báo, phân tích tác động chính sách trước khi ban hành; huy động sự tham gia sâu rộng của các chuyên gia, nhà khoa học và đối tượng chịu tác động; tinh gọn bộ máy nhà nước đi đôi với nâng cao năng lực, phẩm chất và tinh thần phụng sự của đội ngũ cán bộ, công chức; kết hợp chặt chẽ giữa kỷ luật, kỷ cương thượng tôn pháp luật với tạo dựng môi trường an toàn, khuyến khích các ý tưởng đột phá, đổi mới sáng tạo.

Trong bài tham luận "Thực hiện Hiến pháp năm 2013 về phát triển kinh tế nhà nước ở Việt Nam trong bối cảnh hiện nay" của PGS.TS. Nguyễn Hữu Hải, Nguyên Trưởng khoa, Học viện Hành chính Quốc gia đã khẳng định vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước theo quy định tại Điều 51 Hiến pháp năm 2013 trong việc giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô và định hướng xã hội chủ nghĩa. Phân tích thực trạng thể chế hóa, tham luận đánh giá cao những nguồn lực then chốt mà kinh tế nhà nước đang nắm giữ, đồng thời thẳng thắn chỉ ra những vướng mắc về hiệu quả sử dụng vốn, năng lực quản trị doanh nghiệp và sự chưa phân định triệt để giữa chức năng quản lý nhà nước về kinh tế với chức năng đại diện chủ sở hữu vốn. Đặt trong bối cảnh chuyển đổi số, phát triển kinh tế xanh và hội nhập sâu rộng, tham luận đề xuất nhóm giải pháp toàn diện bao gồm: tiếp tục hoàn thiện thể chế hiến định - pháp lý để tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng giữa các thành phần kinh tế; tập trung nguồn lực nhà nước vào các ngành, lĩnh vực then chốt, công nghệ cao và hạ tầng chiến lược; đổi mới mô hình quản trị hiện đại và tách bạch rõ ràng vai trò quản lý nhà nước với hoạt động quản trị doanh nghiệp.

Tiếp đó, tham luận "Kết hợp nghiên cứu khoa học với đổi mới sáng tạo trong kỷ nguyên phát triển mới của đất nước" của TS. Tạ Ngọc Hải, Nguyên Phó Viện trưởng Viện Khoa học Tổ chức nhà nước Bộ Nội vụ nhấn mạnh tầm quan trọ ng chiến lược của việc gắn kết hai yếu tố cốt lõi này nhằm đáp ứng yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức, khoa học và công nghệ. Ông chỉ ra mối quan hệ hữu cơ giữa nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo. Từ đó, nhấn mạnh chuyển dịch trọng tâm từ nghiên cứu sang đáp ứng thực tiễn, lấy doanh nghiệp và thị trường làm trung tâm. Dù vậy, quá trình này vẫn đối mặt với nhiều điểm nghẽn như thể chế, chính sách tài chính và sở hữu trí tuệ chưa thực sự bứt phá; thiếu hụt các cơ chế trung gian chuyển giao công nghệ; cùng nguồn lực đầu tư và chế độ đãi ngộ nhân tài chưa tương xứng. Để giải quyết các thách thức trên, tham luận đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm bao gồm: hoàn thiện thể chế và chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu; xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo qua mô hình kết nối "Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp"; phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao với chính sách đãi ngộ vượt trội và đẩy mạnh phát triển thị trường khoa học - công nghệ kết hợp với chuyển đổi số.

Hội thảo cũng đã được nghe các nhà khoa học phát biểu ý kiến đa số đều tập trung phân tích sâu sắc thực trạng thi hành các quy định hiến định, tháo gỡ điểm nghẽn thể chế và đề xuất giải pháp thúc đẩy đổi mới sáng tạo, bảo đảm an sinh xã hội, phát triển kinh tế - xã hội bền vững trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Phát biểu kết luận tại Hội thảo, PGS.TS. Lương Thanh Cường thay mặt Ban chủ nhiệm đề tài gửi lời cảm ơn chân thành đến các nhà khoa học trong và ngoài Học viện đã dành thời gian tham dự và đóng góp nhiều bài tham luận, ý kiến trao đổi quý báu. Những kết quả thu nhận được cùng những ý kiến đóng góp tâm huyết, sâu sắc tại Hội thảo không chỉ nâng cao chất lượng khởi đầu cho đề tài cấp Bộ trọng điểm, mà còn cung cấp hệ thống luận cứ khoa học và thực tiễn vững chắc, góp phần kiến tạo thể chế vững mạnh và thúc đẩy công cuộc phát triển bền vững của đất nước trong giai đoạn mới.